1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨРЕГЕЛИГ ӨГЛҮГ, ӨРГҮН ЧОННУГ

Совет Эвилели буступ дүшкен соонда чаа Россия деп күрүневиске экономиктиг буураашкынның уржуун­да хамыктың мурнунда тудуг индустриязы сандараан. Россияның бистиң респуб­ликавыс ышкаш девискээр­леринге ол эң аар экономик­тиг согугларның бирээзи бол­ган. Тываны алыр болза, Кызылдың демир-бетон материалдарының за­во­ду хамчыктыг 90 чылдар­ның эгезинде-ле хагдынган, Кызылга болгаш Эле­­­­гес-Аксынга тудуп эгелээн тууй­­­бу заводтарының  тудуу ара кагдынган. А база бир коргунчуг чүве – ол заводтарның дериг-херекселдерин шуптузун үптеп каапканы. Ындыг согугдан республикага тудуг ажылының үндезини тудуг индустриязы ол-ла хевээр орта оңгарылбаан деп болур. 
Барык 20 ажыг чылдар дургузунда республикага, улуг тудуглар хамаанчок, хөй аал чурттаар бажыңнар туттунмайн турган. Колдуунда эрткен чүс чылдарның 50-60 чылдарында туттунган ыяш бажыңнар эргилеп, чамдыктары бустурунуң кырында келген. Мындыг берге байдалга эргилээн болгаш чурттаары айыылдыг апарган бажыңнардан чурттакчыларны чаа туттунган бажыңнарже 2013-2018 чылдарда көжүрериниң программазын Тыва Республиканың Чазаа 2012 чылда хүлээп алган. Республиканың ол прог­рам­мазын РФ-тиң ындыг прог­раммазының үндезининге ажылдап кылганы чугаажок. 
Эргилээн болгаш чурттаары айыылдыг апарган бажыңнардан чурттакчыларны чаа туттунган бажыңнарже көжүрериниң федералдыг программазының негелделери Россияның шупту регионнарынга чаңгыс аай болган. Регион бүрүзүнүң өске регионнардан ылгалдыг талаларын федералдыг программага кичээнгейге албайн барган. Ынчангаш Тыва ышкаш агаар-бойдузунуң байдалы кадыг-дош­кун девискээрлерге бо чугула программаны боттандырары белен эвес болуп турар. Бир эвес бистиң республиканы алыр болза, агаар-бойдустуң кадыг-бергези, тудуг материалдары бүдүрер улуг бүдүрүлгелерниң чогу, тудуг материалдарын өске регионнардан ап турары дээн янзылыг байдалдар артык чарыгдалдарга чедирип,  бергедээш­киннерни тургузуп турар. Бо болгаш өске-даа экономиктиг чылдагааннарның уржуунда программаны федералдыг төп-биле кады акшаландырарынга бодунуң үлүүнге немелде саң-хөө чарыгдалдарын республика бодунуң “хойнундан” үндүрер ужурга таваржып келген. 
Ындыг-даа болза республика эргилээн болгаш чурттаары айыылдыг апарган бажыңнардан чурттакчыларны чаа туттунган бажыңнарже 2013-2018 чылдарда көжүрериниң программазын улуг хожудаашкын чокка күүседип турар. Бо программаны боттандырып эгелээн үеден бээр Тывага хөй квартиралыг 28 бажыңнарны 2018 чылга чедир туткан. Ооң түңнелинде Кызыл, Шагаан-Арыг, Чадаана, Кызыл кожууннуң Каа-Хем, Таңды кожууннуң Бай-Хаак суурларда 2,7 муң санныг чурттакчылар чаа туттунган хөй квартиралыг бажыңнарже көшкен. 
Найысылал Кызыл хоорайда чаа бажыңнарның тудуу колдуунда 3 микрорайонда мөөңнеттинген: Московская болгаш Ангар бульвары кудумчуларның девискээринде, чоннуң “Спутник” болгаш “Восток” деп адаар микрорайоннарда. Бо девискээрлерде чаа бажыңнар даштыкы хевириниң чаражы, чүзүн-баазын өңгүрү, чанында бичии уруглар ойнаар шөлдер бары-биле эрги төлевилелдиң бажыңнарындан оранчок ылгалып турарлар.
Московская кудумчузунда чаа бажыңнарны тудуп турда, 2018 чылдың бүдүүзүнде, 2017 чылдың декабрь 26-да, тудугжуларның ажылын кандыг чоруп турарын сонуургап чораан­ бис. Бажыңнарның даштыкы хевириниң,  оларның чанында уруглар ойнаар шөлдерниң чаражы аажок-тур. Оларны туткан шынарын чон канчаар үнелеп турар ирги? 
Ынчангаш бо бажыңнардан квартиралар алган хамаа­тылар­ның чамдыызы-биле ужуражып, чугаалажыр аргалыг болдувус. 
Уланчызын 2019 чылдың март 21-де үнген №30 "Шын" солундан номчуңар.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан Аракчааның тырттырган чуруу.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.