1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

75 ХАРЛААН ЮБИЛЕЙИ-БИЛЕ!

Тываның хоочун, көскү күрүне ажылдакчызы Шериг-­оол Дизижикович Ооржакка ооң 75 харлаан юбилейи-биле Тыва Республиканың Чазааның кежигүннериниң өмүнээзинден байыр чедирип тур мен. Силер Тываны дыка нарын үеде удуртуп, бергелерни ажып эртип, кончуг чугула со­циал-экономиктиг сорулгаларны шиит­пирлеп шыдаан силер. Чаңгыс чер чурттугларыңар Силерниң кылган ажыл-үүлеңерни утпас дээрзинге бүзүрээр мен. Быжыг кадыкшылды, аас-кежикти, шупту чүүлдерге экини, чедиишкиннерни күзедим.
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол.
Шериг-оол Дизижикович Ооржак «Шын» солуннуң журналистери-биле ужуражып, оларның сонуургаан айтырыгларынга харыылаан.
— Шериг-оол Дизижик­ович, 1991 чылда ССРЭ буступ дүжүп, күрүне эргилдези болган август хүннеринде силер каяа турган силер. Ынчан чүнү көрген, билген силер?
— 1991 чылдың августуң ол хүннеринде Москвага турган мен. Ынчан Ново-Огаревага улуг хурал болуп турган болгай. Эвилелдешкен 15 республикалар болгаш 20 ажыг автономнуг республикалар аразында керээ чарар дугайында чугаалажып, эвилел керээзиниң сөзүглелин тургузуп, дүн-хүн чок хуралдап турган. Ам артында эвилелдешкен республикалар биле автономнуг республикаларның эргелерин деңнеп алган. Августуң 18-тиң хүнүнде Москвага хурал эрттиргеш, ол керээге ат салыр деп барган. Тывадан керээге ат салыр кижи Чимит-Дор­жу Байырович Ондар. Керээге республикаларның баштыңнары ат салыр кылдыр ынчаар тургузуп алган улус чораан. Бир эвес чөпшээрээн чүве болза, чазак даргазы мен база салыр турган мен. 
Эртенгиниң 4 шакта туруп келгеш, соңгаже көрүптеримге, «Москва»­ гостиницаны долгандыр танкылар, бронетранспортерлар. Шөлдерже көрген – шупту солдат. Телевизорну ажыткан – дамчыдылгалар чок. Уда­ваанда ГКЧП дугайында дамчыда берди. Чимит-Дор­жу Байыровичиге чеде бердим. Мындыг чүве болган-дыр деп чугааладым. Ак бажың баар мен дээримге: «Мен Кремль, Лукьяновка барайн» — диди. Мен Ак бажыңга чеде бээримге, Ельцин  ында чоруп тур. Тывадан депутат Алтай Николаевич Пиче-оол база ында халып тур. Аңаа-даа ужурашпайн, дугуржуп каан ийи оралакчы даргаларымга чеде бээримге, олар дүште-даа чок ажылдап олурлар. Оларның-биле чугаалажырымга, мындыг чүве бооп турар, оон чүү-даа үнмес-тир ийин дидирлер. Оон чедип кээ­римге, Чимит-Доржу Байырович: «Лукьяновка чордум. Эрге-чагырга турган езугаар катап эглип кээр хире-дир» – дидир. «Че, ындыг болза, мен чана берейн» — дээш, бээр дораан ужуп келген мен. Чимит-Доржу Байырович мээң соомда ужуп келген. Тывага ол эргилде канчаар болганын силер билир-ле болгай силер.
— Ельцинниң үезинде Тываны соңгу чүк девискээрлеринге деңнээн, ооң ачызында республиканың чонунуң акша-шалың байдалы-даа чүгээртээн. Ооң канчаар болганын чугаалап берип көрүңерем.
— Горбачев рынок харылзаа­ларын чарлаптарга, ону соора билип, регион бүрүзү бодунуң думчуун харап, экономиктиг харылзаалар үстүп эгелээн. Бо болгаш өске-даа чылдагааннар-биле республиканың чонунуң социал-экономиктиг байдалы баксыраан. Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң даргазы тургаш, РСФСР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң даргазы Силаевке, ССРЭ-ниң Министрлер Чөвүлелиниң даргазы Николай Иванович Рыжковка бо айтырыгны тургузуп эгелээн мен. Орус кижилерниң Тывадан көжүп үнүп турар чылдагааны чүгле политиктиг байдалдың нарыдааны эвес, а кол чүүл республикада социал-экономиктиг байдалдың бергедээни дээш өске чылдагааннарны тайылбырлап, Тывага хамаарыштыр тускай хоойлуну, чарлыкты хүлээп ап, республиканың байдалын экижидер талазы-биле кандыг бир хемчегни алыр болза эки деп, ийи-үш чыл дургузунда тутчуп келген түңнелинде Россияның Президентизи Ельцин чарлыкка ат салганы ол. Тывага чүге мындыг тускай деткимчени бээр ужурлуг чүвел дээн, удур регионнар, удуртукчулар хөй турган.
Соңгу чүк девискээрлерин харыылап турган Юрий Яров дарганы дамчыштыр Борис Ельцин-биле дугуржуп ап шыдапкан бис. Яровка баштаткан 63 кижи составтыг ажылчын бөлүктү 1993 чылдың ноябрь айда Тываже чорудупкан. Ынчан мен мынча деп бодап турдум – Тывага чылыг боор болза, бо улус кандыг-даа документиге ат салбас эвеспе, ол хүн соок болган болза деп күзеп турдум. Эртен турум кээримге, агаарның соогу – 43 градус. Мээң дилээмни бурган канчап дыңнап каан чоор деп бодап каан мен. Яров, ооң кадайы, ажылчын бөлүктүң кежигүннери гостиницада. Оларның хептери чуга, ол-ла хеви-биле машинага, оон улаштыр  аэропортка ийи вертолетка олуртупкаш, Севиге ужудуп чеде берген бис. Ол черниң чурттакчылары староверлер уткуп алган. Яров оларның-биле ужуражып, үш-ле минута хире чугаалашкаш, «Бо кандыг соок чүвел» деп бо. Оларның чүге кээрин баш бурунгаар дыңнаан болгаш, Севиниң чурттакчылары «Соогу кончуг-дур, бис база доңуп тур бис» деп өжегерээн чугаалааннар. Ажылчын бөлүктүң кежигүннерин вертолеттарже дедир кииргеш, баш бурунгаар белеткеп каан кышкы хептерни кедирген бис. Тус черниң чурттакчылары-биле Яров суглар чугаалашкан. Бөлүктүң составынга соңгу чүк талазы-биле Карелияда шинчилел институдунуң директору чораан чүве, ол кижи Тываны соңгу чүк девискээрлеринге деңнээринге дыка удур турган. Кызылга ужуп келгеш, Яров оон: «Кышкы бөрт кеттиң бе?» — деп айтырган. Ол кижи: «Чүгле бөрт эвес, кышкы кидис идик кедип алгаш турдум» — деп харыылаан. Яров: «Ындыг болза, документиге сен эң баштай ат салыр сен» — диген. Кызылга ажылчын бөлүктүң хуралы болган, аңаа ооң кежигүннериниң шуптузунуң «чымчаа» аажок болган.
Удаваанда Ельцин келдирткен. Чеде бээримге, Яровче долгааш, Тывада байдал кандыг-дыр деп айтырарга, аңаа доңуп өлүп каг частывыс деп ол баштактанып харыылааш, республиканың удуртулгазының көдүрүп турар айтырыы шиитпирлеттине бээр деп дыңнаткан. «Чарлык албан болур. Сен чана бер» — дээш, Ельцин мээң холум туткан. Бо айтырыгны шиитпирлээниниң төөгүзү ындыг болган.
Тываны соңгу чүк девискээр­леринге чаңгыс-ла чарлык-биле деңнээн деп бодаар силер бе? Чок. Ону боттандырарынга ниитизи-биле 12 хире док­таал дээш өске-даа хөй документилерни хүлээп алган. Бо айтырыгны шиитпирлээниниң ачы-дузазының чаңгыс чижээн чугаалап каайн. Тываны соңгу чүкке деңнээриниң мурнунда биске 36 800 пенсионер турган, деңнептерге – 80 муң хире апарган. Оон аңгыда акша-шалыңга немелделер, соңгу чүк девис­кээринге деңнээн черлерже кышка удур одаар чүүлдерни баш бурунгаар сөөртүрү дээш оон-даа өске.
Тываны соңгу чүк девис­кээрлеринге деңнээн чарлыкка ат салган соонда Борис Николаевичиге ужурашкаш: «Силер Тывага аалдап кээр болзуңарза, эки боор» — дээн мен. Президент Яровче дораан-на телефоннааш: «Мээң Тываже чоруурумну тус­кай планнап калыңар» — деп айтыышкын берген. Россияның Президентизи Борис Ельцинниң Тывага чораан төөгүзүн билир силер.
— Силерниң респуб­ликаны башкарып келген чылдарыңарда Россия Федерациязының «Россия­ның культуразы», Тыва Рес­публиканың «Тыва Респуб­ликаның куль­туразы» деп улуг төле­ви­лелдериниң шугуму-биле тыва дыл, үндезин культура, шажын-чүдүлге көскү сайзыралды алган болгай. Силерниң бодалыңар-биле бо талазы-биле кол чедиишкиннерге тыва гуманитарлыг эртемниң ужур-дузазы кандыг болганыл, Шериг-оол Дизижик­ович?
— Кижи айтырыының дугайында мээң бир дугаар чарлыым бар. «Ие-чаш база ада-ие камгалалы болгаш өг-бүле быжыглаарының соңгаарладып болбас хемчээн алырының дуга­йында» 1992 чылдың апрель 26-да үнген Чарлык-тыр. Ол дээрге ие кижи, ооң чаш уруунуң, өг-бүле айтырыының политиказы-дыр. Ол дээрге садик айтырыы-дыр, школа, ортумак болгаш дээди өөредилге айтырыы-дыр, ол дээрге эртем, шажынның, үзел-бодалдың, культураның, спорттуң айтырыы-дыр. Шупту-ла бүгү бо гуманитарлыг айтырыглар ол Чарлык иштинде кире берген. Ынчап кээрге 1992 чылдан 2007 чылга чедир кылган-на ажылым кижи айтырыы.  
Чүгле эртем талазы-биле алыр болза, мен республиканың Министрлер Чөвүлелин хүлээп ап турумда, Тывага чүгле 2 эртем доктору турду — Шулуу Чыргал-оолович Сат биле Юрий Лудужапович Аранчын, 32 эртем кандидады турган,  ол-ла.  А 2007 чылда чоруп турумда 24 эртем докторлары (колдуу-ла дыл, гуманитарлыг айтырыглар), оон 400 ажыг эртем кандидаттары бар апарды. 7 эртем-шинчилел институттары тургустунган, ийи институт турда, 5 немешкен. Тывага университет, студентилер хоорайжыгажы, эртем лабораториялары ажыттынган.
Солун чүүлдер мындыг – кончуг салым-чаяанныг улустарывыс бар болгай. «Мээң оглум Европа чемпиону болган азы Делегей чергелиг шуулганнарга киришкен, Олимпиадага тиилээн» деп чугаа­лар чок турган. Бистиң даргаларывысты буруудадырга чүү боор, ол үеде бажындан, Москва­дан эгелээш баткан система ындыг турган. 
Салым-чаяанныг уругларның «Алаң-Тос» ансамбли кайы хире сайзырап эгеледи, «Саяннар» канчаар алдаржыды, чеже делегей чергелиг чемпионнар тыптып келди. Делегей чемпионнары шуут турбаан. Мен ажылдап кээп турумда 2 Европа чемпиону турган: Александр Доржу биле Чечен-оол Монгуш.
Бо кончуг чугула айтырыг-дыр. Бир-ле дугаарында кижини камнаар, кижини хүндүлээр. Социал чөптүг, шынчы, ак сеткилдиг, бөдүүн болур, бо чорук-биле чоннуң, кижи бүрүзүнүң сүлдезин, сүзүүн көдүрер. Кижи айтырыы бир дугаар черге турар болза, ынчан сайзырап чоруй баар бис. 
– Силерниң улуг удуртулга ажылындан халажып чорутканыңардан бээр таптыг-ла он чыл болуп турар-дыр. Ынчан силер ам-даа бир хуу­саада ажылдаптар, Владимир Путинниң бо үеде турары хире назы-харлыг, канчаар-даа аажок дуржулгалыг турган болгай силер. Аткаар көргеш, ынчангы ол байдалды кандыг сагыш-сеткил-биле чурттап эрткениңерни, ону канчаар хүлээп алганыңарны чугаалап бээр силер бе?
– Халажып чоруур деп чүвеге белен турган мен. Ынчан мен Россия Федерациязының Күрүне Чөвүлелиниң кежигүнү тургаш, парламент депутаттары-биле кады Россияның соңгуттуруп алганы губернаторлары чеже чыл ажылдап болурул деп айтырыгны каш удаа сайгарып, чугаалажып турган бис. Бо айтырыгның төөгүзү узун. Колдуунда-ла ийи хуусаа иштинде ажылдап болур, үшкү хуусаада хоржок деп түңнелге кээп, ону регионнарның конституцияларынга база быжыглап каан турган. 1999 чылда ол дугайында тускай хоойлуну хүлээп алган.
Ооң соонда база бир үскү­лежиишкин, маргылдаа туруп келген. Ооң түңнелинде 2003 чылда күүсекчи эрге-чагырганың удуртукчуларын, амгы дыл-биле адап чугаалаарга, губернаторларны Россияның Президентизиниң сүмелээни-биле тус черниң парламентизи бадылаар кылып каан. 
Мен губернаторларны соңгуур бе, азы бадылаар бе деп айтырыгга чаңгыс бодалдыг, чаңгыс принциптиг турган мен: регион баштыңын чон боду соңгузун деп. Езулуг демократия ол-дур. 
Чүгле беш-беш чыл, ийи хуусаа­да чонунга соңгудуп болур деп Федерация Чөвүлелинге саналдап, бадылап турган кижи бодумнуң принцивимни канчап үрээр мен. Ынчангаш чон боду билзин деп бодалдыг, шиитпирлиг турган кижи, ийи хуусаада чонумнуң бүзүрелин ап, чонумга соңгуттуруп чораан кижи үш дугаар хуусааже дап бере бээр эвес мен. Ынчангы Россияга тургустуна берген томуйлаашкын байдалын билип турган, аңаа белен турган болгаш, сагыш-сеткил талазы-биле ундараваан мен.
Ш.Суван, А.Соян, Н.Эргеп,
«Шынның» корр.
 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.