| Проза |
Чингиз Айтматовтуң “Джамиля” деп тоожузундан үзүндүлерни Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң очулгазынга парлаар-дыр бис.
Чүү хире үр удаанымны билбес мен, бир-ле дыңнаарымга, мырыңай-ла бажым чанында кымның-на кылажы саваң шылырады-дыр, өл чалгын-даа эктимге аяар дегди ышкаш. Караам көрүп келдим. Жамийла ол болду. Сугдан сериини кончуг, сы долгап каапкан платьези-биле кээп-тир ийин оң.
Долгандыр болгаамчалыг көргүлээштиң, Даниярның чанынга олуруп-ла алды.
– Данияр, чедип келдим, бодум чедип келдим – деп оожум чугаалады.
Долгандыр ыржым, дааш чок кылаңнааш сылдыс дээрни куду алзы кулбуруй берди.
– Сен ажына бердиң бе? Дыка ажындың бе че?
База-ла шыпшың баады, чүгле адаа хозалган эл бузундузу сугже аяар чайт кылынды.
– Мен буруулуг мен бе ынчаш? Сээң-даа бурууң чок...
Ынаар, даглар ындынче, диңмиреди. Жамийланың дүрзү-сомазын кызаңнааш чырыда каапты. Ол дескиндир көрдүне каапкаш, Даниярже эглип бады баады. Даниярның холдарының алдында эгиннери курулдур-ла сириңейни берди. Саваң кырынга хөндүре херилгеш, Данияр-биле кожа чыдып алды.
Ховудан изиг хат хииледип кээп, саваңны казыргы дег ээрип алгаш, шаң кыдыында чамдыя берген турган өгге барып үскеш, орукче ийлендир ээргииштелип чоруй баады. Булуттар аразындан база катап көксүмээр кызаңнааш серт кылынган соонда, баш кырында диңмирээшкин чыжырт кылынды. Коргунчуг-даа, өөрүшкүлүг-даа – чайның сөөлгү чаңнык-диңмирээшкини диргелип-ле олурганы ол.
– Аңаа сени мен солуптар деп, таанда-ла ынчалдыр бодааның ол боор бе? – деп, Жамийла тыныжы дакпыш сымыраны-дыр. – Чок аан, чок, ындыг эвес ийин! Ол меңээ кажан-даа ынакшып көрбээн. Оода-ла «мөгейдим» деп сөстү безин чагаазының эң-не соонда улай бижип каар-дыр. Хөлү эртип, озалдаан ынакшылы-биле ооң меңээ херээ-даа чок, чүнү-даа чугаалашса, чугаалашкайлар аан! Кара чааскааным, өзүм-баарым, сени кымга-даа бербес мен! Мен сеңээ шагда-ла ынакшаан мен. Танывас чорааш безин, сеңээ ынак чордум, ынчангаш сени манап-ла чордум, а сен, манап чораанымны билген ышкаш, келдиң-даа!
Ак-кызыл кызаңнааштар улаштыр-улаштыр ораашкылавышаан, элдер баарында сугже хептелип-ле тургулааннар.
– Жамийлам, ынаам, Жамалдайым! – деп, Данияр оозун эң-не эрге- чассыдыгның казах, кыргыс сөстери-биле адавышаан, сымыранып чыткан. – Мен база-ла сеңээ шагда-ла ынак чордум, сени оңгу-даа иштинге бодап, мээң ынаам төрээн черимде деп билип чордум, ол болза сен-дир сен, мээң Жамийлам!
– Бээр көрнүп кел, карактарыңны көрейн!
Чаңнык чыжырт-ла дээн.
Өгден орбарлай хадып каан кидис, адыпкан куштуң чалгыннары дег, салдырткайны берген. Хатка көдүрткен чайык, черни ошкап турган чүве дег, шапкын-шапкын түлүктээшкиннер-биле кудуп- ла келген. Чаңныктың күштүг көкселениглери бүгү-ле кудайны тоортур чыжырткайнып чоруп тургулаан. Тюльпан чечектиң часкы чалбыыштаныглары ышкаш, кызаңнааштар сыннар кырында кыптыккылап-ла тургулаан. Кашпал иштинде хат дээрге калчаалыы-биле кооңайнып турган.
Чаашкын кутпушаан, а мен дээрге саваңче хөмдүнүп кире берген, холум алдында чүрээмниң согарын илдең билип чыдар мен. Амыраарым-даа хөлчок. Үр-ле аарып чыткаш, эң-не баштай дашкаар үнүп келгеш, хүнче көрген ышкаш, шак ынчаар сагындырар. Чаашкын-даа, чаңныктың чырыы-даа саваң өттүр меңээ дээп турар – экизи аажок. Данияр биле Жамийланың сымыражыры ол бе азы аязып бар чыдар чаашкынның саваңга шылыраары ол бе – эки ылгап билбейн, хүлүмзүрбүшаан, удуй берген мен.
Ам чаачал апаар, удавас күс дүжер-ле болгай. Амдыгааштан-на агы-чашпанның болгаш саваңның шык чыды күскүзүү-биле агаарда туңгаалып турган. А күзүн биске чүү болу бээрил? Та чүге чүве, ол дугайында бодаваан мен.
Ийи чыл ара үзүктелгеним соонда ол күзүн школаже катап барганым ол. Кичээл болган соонда, биеэги-ле шаңывыс чаны, ам шулу-ла шыпшыңнаан хем эрии кадыр эл кырынга бо-ла чеде бергилээр мен. Бодумнуң баштайгы этюдтарымны өөреникчи будук-биле маңаа бижигилээн мен. Мээң ынчаардагы билиим-биле безин алырга, ол чурулгалар меңээ эки-ле болбайн тургулаан.
Чогум будук деп чүве кандыг болурун-даа билбейн турган хиремде: «Херекчок будуктар-дыр ийин бо! Ёзулуг-ла будуктар болза көрем!» деп, бодум чугааланган турар мен.
Чүгле дыка сөөлзүреди сы тудар хапчыгаштар (тюбиктер) иштинде чоруур ёзулуг-ла үстелчек будуктарны көрген мен.
Будук будуунда-ла ыйнаан, а, бодавыже, башкыларныы черле шын ышкаш: аңаа өөренир чүве болгай-ла. Ындыг болза-даа, ынчан өөредилге дугайын күзээр-даа харык чок. Акылардан кандыг-даа медээ сураг чок, авам мени дөмей-ле өөредип чорутпас, ийи өрегениң чемгерикчизи болгаш кайгалы кара чаңгыс оглун аан. Ол дугайын чугаалаарын-даа дидинмээн мен. А күс дээрге, өжээнзирээн чүве дег, кедергей-ле чараш болган, чүгле ону чуруп оруксааң кээр.
Көргүрээ хем сыыгааш, ооң унунда улуг-улуг даштары чанагаштанган, ооң алдыы талазын кара-ногаан болгаш сарыг-кызыл чиңгистер шыпкан. Суук-суук карттыг талдар эрте дүшкен хыраага кызыл-кызыл апаргылаан, ол хирезинде теректер сырый болгаш кылын сарыг бүрүлерин бүрүн салбаан.
Чылгычыларның өглери ышталгаштың, чаъска чугдурган, сигенин кезип каапкан хүргүлзүмээр шыктарда борара бергилээн тургулаар, а оларның дүндүктеринден аъш-чемниң чыткыр чиңгир көк ыштары аттыгып-ла тургулаар. Ында-мында күскү хүртүүн аскырлар айыңайндыр киштежип, белери өөр-өөрү-биле үстүп тарагы- лаан – ам оларны мырыңай-ла часка чедир чаңгыс коданга бөлүп хавырары дыка берге. Тайгалардан бады келген мал ам өөр-өөрү-биле тараа, сиген одарында чапты бергилээн. Куурара бергилээн кадар оъттуг ховуларны оңгаар-дескээр дуюглуг истер, кокпалар хээлээн.
Удаваанда хову сырыны хадып, дээр бораңнап, хар чаарының баштайгы медээ- зи – кыржың чаашкыннар-даа эгелээн. Бир-ле шору кааң хүн таварышкан, мен-даа Көргүрээмче чоруптум, бир-ле сайда шырыштар аразында оттуг баштыг даг чыжырганазы хөлчок чараш көзүлдү. Кежигден ырак эвесте тал аразынга олуруп алдым оң. Кежээликтей апарган. Хенертен ийи кижи көстүп келди, хевирин бодаарымга, сугну сүзүп кежип бар чор ышкаш. Данияр биле Жамийла бо ыйнаан моң! Оларның дошкун-дошкун, дүүрээзинниг карактарындан салдыкпайн-на бардым. Эгиннеринде шоодайлар чүктегилеп алгылаан. Данияр шириин-шириин базып олур, бөөлдеш шинелиниң эдектери ооң элеп калган сапыктарының хончуларын кымчылап чорду. Жамийла ак аржыылын аткаар баглапкан, базаарларга барып көөргеттинип кедер кончуг өңгүр шокар платьезин кеткеш, ооң кырындан дыдыраш хилиң-биле додарлаан шээживээн кеткен, бир холунда улуг эвес пөс аадаң туткаш, бир холу-биле Даниярның шоодайының чүктээнден туттунуп алган, бир-ле чүве чугаалажып бар чордулар.
Дөө-ле чаш хаактар үнген өзен таварты баадылар, а мен чүнү-даа канчаар аайын тывынмайн, оларның соонче көрген тур мен. Кыйгырар бе? А дылым таалайда чыпшына доңа берген чүве дег.
Сөөлгү чидиг кызыл херелдер даглар тоорту дүртен шуушкан ала булуттар аразы-биле кулбуруй берди, оон дораан-на имиртиң дүштү. А Данияр биле Жамийла демир-оруктар каржыр белдир талазынче хая-даа көрүнмейн ырап бар чорлар. Оларның баштары хаактар аразынга ийи-үш катап караш кылынгылаан соонда, ажыт кирдилер.
– Жамийла-а-а! – деп бар-ла шаам-биле алгырдым.
– А-а-а-а! – кылдыр үзүк чок чаңгыланды.
– Жамийла-а-а! – деп база бир кускуннааш, миннир-билинмес оларның соонче суг кежир салыплаттым.
Чайтылаан соок суг арын-башты хөме ап, идик-хеп-даа көк суг, а мен дээрге орук-даа эскербейн халып-ла олур мен. Бир-ле чүвеге илдиккеш, черге меш-ле дидим. Бажым-даа көдүрбейн, мөөреп ыглаан чыдыр мен. Караңгы эктимден дуй базып келди. Хаактарның ээлдек уннары чиңге болгаш муңгаргай сыгырган турлар.
– Жамийла! Жамийла! – деп карактарым чажынга харлыкпышаан ыглап чыдыр мен.
Эң-не үнелиг, эң-не чоок улузумдан чарылганым ол. Чүгле ам, маңаа чер кырынга чыда, Жамийлага ынаамны хенертен билиндим. Ийе, ол — мээң баштайгы чаш ынакшылым.
Караңгыда элейтип чанып келиримге, аалывыс коданында аай-баш чок хөлзээзин болган тур-ла: эзеңгилер-даа кыңгыраар, эзертенип-даа турар кижилер бар, а эзирик Осмон аъдын девиржиткен, боску чарылгыже, алгырган тур-ла:
– Шак ол тояап келген хайнак сурас ытты шагда-ла ойладыр турган чүве! Бүгү төрел-садыга бужар, чүдээн! Мээң-не караамга көзүлзе, ол-ла черинге өлүрүп каайн, шиитсе, шииткейлер аан – тояанчы бүрүзү-ле бистиң куруяктарывыс ап чоруп турарын чөпшээревес мен!
– Аъттаныңар, кайгалдар, кайнаар баарыл ол, станцияга барып чедер бис.
Мээң-даа эът-бодум соой-ла берген: кайнаар халдыры ол, боларның? Ындыг болза-даа, каржыр орукче эвес, а улуг орук-биле станцияже сүрер-дир деп ылап-ла бүзүреп алгаш, бажыңымче бүдүү чылбыртып кээп, мээң карактарым чажын кым-даа эскербезин дээш, ачамның тонун бажымга эжингеш, чыдып алдым.
Аал иштинде чеже-чеже чугаа-соот, шииткел болбайн турар дээр боор ону! Херээженнер Жамийланы-ла мурнун былаажып буруудадып шооңайнып турлар:
– Тенек аарыг кыс-тыр оң! Ол хире өг-бүледен үнүп чоруй баар, аксының кежиин довуракка хөме тепкени ол-дур!
– Чүзүнге идегээн дээр силер че? Ооң буяны дээрге-ле шинельчигежи болгаш ойбак сапыгы ышкажыгай!
– Малы харын кодан долу эвес-даа дижик чээ! Төрел-дөргүлү чок тояанчы, эктиндээзинден өске, чүзү барыл ооң. Ажырбас оң, магалыг чараш кыс миннип кээр, хөлүн эрттирипкен апаар эвеспе.
– Ол-ла болгай харын. А Садыктың ашак бооп шыдавас чүвези чүл, ээзи болбас чүвези чүл? Аалдың бир тергиин эрези!
– А кунчуу! Ындыг кунчугну бурган кижи-ле болганга бербес. Шак ындыг улуг кадынны сураглап тывыңарам! Мелегей уруг бодун-на өлүрдү, көңгүс-ле хей черге деңер даан.
Чеңгем чораан Жамийланы чаңгыс мен-не баък сөглевээн боор мен оң. Даниярның эктинде чаңгыс эрги шинели, ойбак сапогу-даа болгай-ла че, ындыг болза-даа, ооң сеткил-сагыжы, ишти-хөңнү кымдан-даа бай дээрзин мен билир-ле болгай мен. Чок, Жамийла ооң-биле аас-кежии дудаан дээринге черле бүзүревес мен. Чүгле авамны кончуг кээргээн мен. Жамийла-биле кады ооң биеэги күжү каапкаш чоруй барган ышкаш сагындырган. Муңгаргай-деңгергей бооп, доңгайып-ла бады барган, амыдырал бир шагда барып ооң хоочун туружун ынчалдыр чидиг өскертиптер дээрзи-биле черле чепшээрешпейн турганын мен ам-на билип каан мен. Бир эвес кончуг улуг ыяшты шуурган бүгү дазылындан турулдур шааптар болза, катап черле турбас. Авам мурнунда кымны-даа «бо инени сыптап бер» деп дилевес, ооң чоргаары олче чагдатпас. Бир катап-ла школага чорааш келиримге, ине сыптап чадаан, карак четпезинге ыглаан олур.
– Ма, бо инени сыптап бер! – деп дилээш, аар улуг тынды.
– Жамийла-даа баады-ла... Эх, өгге кандыг ээ бооп чораай эртик! Чорааны ол-дур. Даңгыраан үрээни ол-дур... А чүге чоруй барган? Азы маңаа багай чурттап чорду бе?..
Мен авамны куспактапкаш, ооң сеткили оожургаар кылдыр Данияр кандыг кижил дээрзин чугаалап берикседим, ындыг болза-даа, мен ооң-биле авамны бүгү назынымда дорамчылааным ол апаар деп билгеш, дидинмедим...
... “Силер ам кайда силер, кандыг оруктар-биле базып чор силер. Бистиң ховуларывыста ам чаа-чаа оруктар эңмежок – бүгү Казахстанда, Алтай, Сибирь чедир!
Ында дыка хөй дидим кижилер ажылдап турар. Силер-даа ол крайларда бооруңар чадавас. Мээң Жамийлаам, сен менден чорупкан сен, делгем ховулар-биле хая-даа көрбейн чорупкан сен. Турупканың чадавас, бодуңга бүзүрелиң оскунупканың чадавас. Даниярга чөленивит! Ол сеңээ ынакшыл дугайында, чер дугайында, чуртталга дугайында ырын ырлап берзин! Сеңээ, биеэги август дүнезин сактып, ырлапсын! Базып ор, Жамийла, хомудава, сен берге чуртталганы эрткеш, аксың кежиин тып алган сен!”.
Чингиз АЙТМАТОВ, совет кыргыс чогаалчы, Киргизияның улустуң чогаалчызы.
Чуруктарны архивтен алган.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...