Беш чыл эрткенде...
Эрге-чагырганың кайы-даа чадазынга үстүнден даргалар келири удуртукчу кижиге ийи аңгы сеткилди оттурар улуг дүвүрел болур. Бирээде, янзы-бүрү байдалдардан чедир кылдынмайн турар ажылдар дээш шала сестип, дүрген шуудадып алыры-биле бар күштү ынаар мөөңнээрин кызыдар. Ийиде, арай деп өдекте кирип келген улуска эвээш эвес акша негеттинип турары-биле күш четтинмейн, шиитпирлеп чадап чоруур байдалын таныштырып, көргүзүп тургаш, чонувуска, шынап-ла, бо чүве эргежок чугула деп бадыткап, шынзыдып, эптиг кылдыр чугаалажып чыткаш, ээ көрүндүрүп ап, немелде дуза дилеп алыр эптиг арга болур. Суму-даа чагырыкчызынга кожуундан, Тываның Чазаандан даргаларның, яамылардан сайыттарның аалдап кээри дүвүрелди оттуруп, идегелин кыпсып бээр таварылга болур. Шак мынчаар тус черлерже үнүүшкүннерни кылып, хурал-суглаага дыңнап, дилег чагаалар номчуурундан аңгыда, четкеш, суглуг караа-биле көрүп, судалдыг холу-биле туткан соонда, чидиг айтырыгның шиитпирлеттинери бир аңгы тыныштыг апаар.
Чурттуң Президентизиниң, Россияның Чазааның Даргазының болгаш өске-даа федералдыг сайыттар, албан-хаакчыттарның кайы-бир регионга аалдап чедери, чүнүң-даа мурнунда, оларның талазындан хүндүткел, сонуургал болгаш сагыш човангыр чорук деп билип алыры артык эвес. Ийи талазында, бүгү чуртта боттанып турар төлевилелдер, программаларның күүселдезин хынап көөрү – оларның дорт хүлээлгези. Деткимчени бо чылын кайы регионнарже кайы хире хемчээлдиг кылдыр чорударын, дараазында отчёттуг чылдарда кайы адырны көдүрүп алырын, көрдүнген акша-хөреңгини регионнарның кайы хире шиңгээдип ап турарын – бо бүгүнү шуптузун федералдыг деңнелде шиитпирлеп турар.
Чурттуң улуг адырларының бирээзи – үндүрүг албанын хөгжүдеринге үлүүн киириштирип, дыка хөй чаартылгаларны кылган Михаил Мишустин РФ-тиң Чазааның Даргазы кылдыр 2020 чылда томуйлаткан. Ол чурттуң Президентизиниң соонда улуг күрүнениң акша-хөреңгизин аайлап олурар база бир кол дарга кылдыр санаттынар. Президент Владимир Путин күрүне чергелиг мурнады хөгжүдер сорулгалар болгаш политиканы айтып, хоойлулар, чарлыктарга адын салган соонда, Чазак Даргазы Михаил Мишустин Саң-хөө яамызы-биле кады Россияның бюджедин санап үндүрүп, адыр аайы-биле хуваап, регионнарже үлеп, ооң күүселдезин хынаар. Үндүрүглер чыылдазы болгаш яамыларның ажылын хынаары база дорт Мишустинге хамааржыр.
Бистиң Тывавыска Михаил Владимирович эң баштай 2021 чылдың март айда «Сибирь турнези»-биле келгеш барган. Ынчан Чазак Даргазының маршрудунче Тывадан аңгыда, Алтай край, Алтай Республика, Новосибирск, Кемерово областары база кирип турган. Бир дугаар келгеш, ол туттунуп турар 825 олуттуг школа болгаш 2 уруглар садының чаа тудугларын хынап көрген. 1 дугаар Республика эмнелгезиниң терапевт салбырынга эмчилер-биле ужурашкаш, «Азия Төвү» тураскаалды сонуургап көрген. Ол сургакчылаашкынның түңнелинде Тыва тудугларже немелде акшаландырыышкынны алган.
Владимир Путинниң соңгулдаларының соонда, 2024 чылда, РФ-тиң Чазааның Даргазынга катап база Михаил Мишустин томуйлаткан. Украинаның девискээринге 2022 чылда эгелээн тускай шериг операциязы чурттуң политиктиг байдалы болгаш экономиказынга багай салдарны чедирбезин дээш национал төлевилелдерни, федералдыг программаларны ажылдап кылып, акшаландырып, чурттуң хөгжүлдезин суларатпайн, кызып ажылдап турарын чаңгыс бистиң чижээвиске көрүп болур. Тыва Республика 2021 чылда байдалынга көөрде, тудуг адырынга кончуг улуг сайзыралды алган. 2025 чылдың түңнелдери-биле алырга, 466,9 муң дөрбелчин метр чуртталга шөлүн ажыглалче киирип, рекордту тургускан. 2024 чылга деңнептерге, 37 хуу өзүлделиг болган. Бир кижиге онааштыр алырга, Россияда ажыглалче кирип турар чуртталга шөлүнүң ортумак көргүзүү мурнуку чылга көөрде, 0,74 дөрбелчин метр немешкен. А Тываның ажыглалче киирген чуртталга шөлү российжи ортумак көргүзүгден ажып, бир кижиге-ле 1,3 дөрбелчин метрни немей тудуп, ажыглалче киирген. Ынчангаш федералдыг деңнелге макталга төлептиг болуп, Россияның 20 мурнакчы регионнарының аразынче киирген. Тудуг ажылдарының ниити түңү 2024 чылга деңнээрге, 25 хуу өзүлделиг болуп, 33 миллиард ажыг болган. Шак мындыг эки көргүзүглер канчап тургустунуп келгенил дээр болза, чүнүң-даа мурнунда 2 хуу чиигелделиг «тыва» ипотеканы Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның үе-шаанда чөпшээредип, дугуржуп болгаш узадып ап турары болур. Дараазында чурттаар оран-сава-биле хандырар дугайында күрүне программалары улуг рольдуг болган. Маңаа өскүс уругларны бажың-биле хандырар болгаш чурттаар арга чок кылдыр эргижирээн бажыңнардан чурттакчыларны көжүрериниң дугайында программаларны адап болур. 2024 чылдан тура ажыглап эгелээн эскроу-агар санны база хамаарыштырар апаар. Ол дээрге-ле тудуг организация ажылын доозуп, хүлээтпээн шаанда, садып алыкчының агар санында акшаны «доңуруп» каары-дыр. Садып алыкчы бир дугаар дадывырын төлээш, керээзин чарып алгаш, ай санында төлевирлерин шилчидип турда, бодунуң агар санынга чыглып чыдар, кайнаар-даа шимчевес, чардынмас болур. Банк эскроу-агент болуп, тудугну хүлээдип турар үеде шилчидип бээр. Адак сөөлүнде инженер четкилерин кожуп, объектини дужаарынга инфраструктура чээлилерин чөптүг ажыглааны-биле шак мындыг бедик көргүзүглер чедип алдынган. Чуртталга бажыңнарындан аңгыда, социал адырның дыка хөй объектилери туттунуп, септеттинип, чаагайжыттынган. 2025 чылда Тываның девискээринге ниитизи-биле 200 хире объектиге кидин түлүк ажылдар чоруп турган.
Михаил Мишустин бо чылын Тывага аалдап кээрде, Ыраккы Чөөн чүк болгаш Сибирь регионнарынче сургакчылаашкын аайы-биле кээп чораан. Бир дугаар келгенинге деңнээрге, Тываның экономиказы бурунгаар сайзырап бар чыдарын ол демдеглээн. Үлетпүр адырында бедик көргүзүглери дээш Тываны Сибирьниң өзүп олурар база бир үлетпүр төвү кылдыр санаан. Социал-экономиктиг хөгжүлдениң тускай программазы (ИПСЭР) үлетпүр адырынга чаа тынышты берип, чурттакчы чоннуң амыдыралының шынарын экижидер арганы берип турар деп демдеглээн. Ол даг-тывыш төлевилелдерин онзалап демдеглээн: 530 муң тонна литий оксиди курлавырлыг, 2028 чылда ажылдап эгелээр Тастыг литий чыдыны база 3,1 млн тонна чес болгаш өске-даа металлдар курлавырлыг Ак-Суг чес чыдыны. Бо төлевилелдер электромобильдерге батареялар бүдүреринге болгаш шериг-камгалал үлетпүрүнге чугула деп, Чазак Баштыңы демдеглээн. «Восток» КХН-ниң демир-бетон заводун база мактаан.
Үстүнде айытканывыс тудуг адырының хөгжүлдези республиканың чаа овур-хевирин тургускан. Чаа-чаа таарымчалыг, көрүштүг микрорайоннар, амгы үениң негелделеринге дүгжүп турар школалар, уруглар садтары көстүп эгелээн. Тудуг кылырда, республика бодунуң материалын ажыглай берген, муң-муң километр ырак черден бетон блоктар киир сөөртүр чарыгдалдарынга камналгалыг апарганын чедиишкин деп көрген.
Оон аңгыда Чазак Даргазы кадык камгалында чаартылгаларны демдеглээн. Беш чыл дургузунда адырның албан черлериниң чартыы септеттинген болгаш 50 хуу дериг-херекселдер чаарттынган.
Социал адырдан аңгыда, көдээ ажыл-агый болгаш туризм, инвестиция төлевилелдери дээш-ле угланыышкын бүрүзүн кичээнгейге ап, регионнуң бурунгаар сайзыралче чүткүп бар чыдарынга эки үнелелди берген. Ажыл-агый хожудавайн, шимчээшкинде турарынга таарзынып, чонунуң чаагай чоруу дээш ажылдаар сорулганы салган төлевилелдерни ам-даа деткип, кады ажылдаарынче кыйгырган.
Ниитизи-биле Михаил Мишустинниң ажылчын сургакчылаашкынының үезинде Тываның овур-хевири бир янзы көзүлген. Мында ажыл-агый хайныгып турар. Чедер-четпестер, шиитпирлээр айтырыглар ам-даа бар-даа болза, ажылчын механизм шак-биле дөмей чылып бар чыдар. Ооң-биле чергелештир IV Делегей чергелиг буддийжи шуулганны Тывага эрттирер деп дугуржулганың артында дыка улуг ажыл чоруп турарын сагындырары артык эвес. Хемчегге даянып алгаш, республикага дыка хөй ажыктыг чүүлдерни кылып алыр арга тургустунуп келген. Чүнүң-даа мурнунда делегей деңнелинге Тываның ат-алдары бедип, онзагай культуразын бүгү чоннарга көргүзер аргалыг болур. Өөредилге, эртем болгаш туризм улам сайзыралды алыр. Инфраструктура база чаарттынар, аэропорт чаа аян-шинчилиг апаар дээш-ле бо бүгү чаартылгалар Тываның чурттакчы чонунуң чаагай чоруунче, амыдыралга таарымчалыг, эптиг байдалдарны тургузарынче угланган.
Келген даргаларның эки деп үнелелин алыры амыр эвес. Мегелээри база берге. Кымның кайы хире ажылдап турарын, чедиишкиннери болгаш чидиг айтырыглары кайдал деп «судалдап» тывары акша-төгерикти үлеп берип олурар «адазынга» эң көскү. Беш чыл эрткенде, ийи дугаар Тывага чедип келирге, баштайгы түңнелдер көстүп, ам-даа чедиишкиннер мурнувуста деп чүүлдү көргүзүп шыдааны Тываның Чазааның федералдыг Чазак-биле сырый ажылдап турарының херечизи болур. М. Мишустинниң бо үнелелиниң соонда республикавыска национал төлевилелдер, федералдыг программалар хемчеглери улам немежип, акшаландырыышкын оон-даа улгадыр дээрзинге бүзүрел улуг.
Надежда КУУЛАР.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn