| НААДЫМГА УТКУШТУР |
Совет эрге-чагырга ада-ызыгуурунуң мал-маганын өйлеп, коллективтиг ажыл-агыйларже каттыштырып, кижи бүрүзүнүң шыдал-быразын деңнештирип каан-даа болза, черле ындындан эрес-кежээ, холу өзүген кижилерниң малы чайгаар өзүп, амгы үениң «кожайлары» ниитилелге катап база теп үнүп келген. Малының баш санын өстүреринден сестип, өнчү-хөреңгизин хавыртып турган өгбелериниң чагыг-сөзүн илип алган улус чүү боор, база-ла мал чизезинге шын сан-түңнер айтып, көдээ советтерниң, ооң соонда тус чер чагыргаларының чизе номнарынга шын медээлер киирерин дадагалзап чораан көдээ иштиң кижилерин Тываның Чазаа улам сорук киирип, деткип эгелээн. Эң баштай Тывага «Муңчу малчын» деп хүндүлүг атты Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазы чогаадып алгаш, бир дугаарында «Даг-Ужу» көдээ ажыл-агый бүдүрүлге кооперативиниң удуртукчузу Мөңге-Назын Лодайович Ондарга кожуун Наадымынга тывыскан. Шак ол төөгүлүг болуушкуннуң соонда малчын бүрүзү күзелдии-биле малын чизеледип, санадып, сонуургалы оттуп келирге, «Беш чүсчү малчын» деп ат база тыптып келген. Кожууннуң бо эгелээшкинин Тываның Чазаа чүүлдүгзүнүп деткээш, шынап-ла, өдек-коданында муң ажыг шээр малды тудуп чоруур республиканың эрес-кежээ малчыннарын алдаржыдып, шаңнап эгелээн. Мөңге-Назын Ондарның эгелеп кааны муңчу малчыннарның саны, Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының дыңнатканы-биле, бо хүннерде 25 четкен. Оларның иштинде ийи муң ажыг-даа хойлуг улус бар, аныяк малчыннар база немежип келгилээн. Чээрби бирги чүс чылдың баштайгы он чылдарының Наадым чемпионнарының чымыштыг ажыл-ижиниң эге базымнарын изеп берген «Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттың эдилекчизи Мөңге-Назын Ондар – бөгүнгү үндүрүлгевистиң аалчызы.
Өгбелери солун төөгүлүг
Шаанда кончуг бай Хос-Хөрек деп шолалыг Ондар Серээдар (Сардор) Чылбакович деп тос ажы-төлдүг кижи чурттап чораан. Ооң Санчыт (Тевелиг), Седип деп оолдары болгаш Ханды, Дачыкай деп кыстарының ажы-төлүнүң салгалдары амгы үеде эдержип, бот-боттарын эки билчип чурттап чоруурлар. Амырбит, Чанзын, Мамаажаң (Карыш, Майтак) деп оолдарының үре-салгалы шала хоорук, ынчалза-даа чоок төрел бис деп эки билчир. Хос-Хөрек Кызыл-Тайга баарынга хөөмей-сыгыдын сала бээрге, чоок-кавының аалдары хаак аъттыг шапкылашкан оолдарының шимээнин чидирип алгаш, аажок таалап дыңнаар чораан деп улуг улус чугаалажыр. Чылгы малының, хоюнуң көвейинге санап-түңнеп шыдавас, бир өзенче чылгычылары, кадарчылары киир сүрерге, сыңмайн, артып турар болза, четче-дир деп түңнээр. Ондарларның уксаазын баксыратпас ужурлуг деп кончуг шыңгыы сорулгалыг чораан болгаш, Казахстандан, Моолдан кончуг чараш кыстарны оорлап эккелгеш, Кызыл-Тайганың куйларынга чажырып, оолдарынга кадай кылып бээр чораан. Ынчангаш ондарларның чаражы кедергей. Ол дугайын боттары-ла чаптап, бот-боттарын кыжыржып, ойнай-сылдай мактанырлар. Артында-ла херээжен улузун «сараакай кадыны дег чараш» дижирлер. Улуг өгбези шак ындыг чораанындан ажы-төлүнүң ажы-төлү база келин, күдээ далдаар, боттары тыпчып алган уруг-дарыын «биске таарышпас, хоржок, уксаа баксыратпаңар» дээш чарып каапкаш, тааржыр эшти боттары тып эккелгеш, олуруштуруп ап чораан. Бо бүгүнү кырган-аваларындан дыңнап чораан амгы үеде 80 хар чедип турар салгалы сактып чугаалап чоруур. Малы сыңышпастап, одар-белчиир чедишпестеп эгелээрге, көжүп чоруп каар турган. Шак ынчаар Хос-Хөрек өгбениң салгалдарының чамдыызы Чөөн-Хемчиктиң Хөндергей девискээринде Сарыг-Алаакты эжелей чурттаан ондарлар ол апарган.
Хос-Хөректиң уруу Ханды Өвүрнүң Бора-Шайдан Түлүш Төмүртең-биле өгленген. Төмүртең база-ла хоомай эвес күдээ болган: муң кара чылгылыг, боду мөге, аъды чүгүрүк. Кожа-хелбээ моолдар-биле эдержир. Чүгүрүк аъдының кудуруунга хартыга чүүн катай шүүп алгаш, калбак-чарын биле кырыны ак пөске кожа ораап, хойлап алгаш, Моолче шаап киргеш, аъды эртип, боду шүүп кааш чанып кээр чораан дижир. Төмүртең биле Хандының оолдарының бирээзи – Лодай (эгезинде Лодай-Самбуу дээр чораан). Ооң кадайы – Кара-Монгуш уктуг Сүден. Монгуш Көжелдейниң «Төрээн чурттан ыракка» деп тоожузунда Кыдат чуртунче дезип кире берген тываларның аразында Алдын-Херел, Бүрбү адашкылар бар ийик чоп. Сүден дээрге Бүрбүнүң улуг уруу-дур.
Адалары ынчангы чаа Тываның политиктиг чурумунга таарзынмайн, мал-маган, өнчү-хөреңгизин хавыртпас дээш, удурланып чоруй, болдунмас хире апаарга, ажы-төлүн ыңай-бээр тарадып, сумузун (фамилиязын) өскертип, кажанда-даа ук-ызыгуурун суравас кылдыр чагып, ол-бо кижиниң оглу-уруу мен дээрин хоруп каан турган. Албан ёзузу-биле «контр» диртип, репрессияга таварышпайн, даштыкы күрүнеже дезе-даа берген болза, шак ол коргунчуг үелер оларның арттырып каан салгалының салым-чолунга аар дашты хойладып каан. Лодай биле Сүден Ондарлар 10 ажы-төлдүг болган. Бо чылын эң улуу 78-тээр, а хеймери 53 харлаар. Мөңге-Назын – өг-бүлениң 4 дугаары, оолдарының улуу, чоокта чаа 70 харлаан. Лодай Төмүртеңович 48 харлыында хенертен бедик хан базыышкынындан чок апаарга, ажы-төлүнүң улуглары авазынга дузалажып, дуңмаларын азыражыр дээш, аныяанда-ла ажылдай бергеннер.
Серёжа деп кымыл?
Чаш, өөреникчи болгаш элээди чылдарында бичии Серёжаның адын Мөңге-Назын деп кым-даа билбес турган. Улуг улустуң «Аптарада адым кым ийик?» деп хөктеп турганында база ужур-ла бар хире. Ондарларның дөрт оглу шупту орус аттарлыг турган: Серёжа, Толя, Володя, Коля. Дөртелээ колдуунда эштериниң болгаш улуг улузунуң чассыдып тыпсып каан шола аттарын колдады эдилээн: Кар, Дот, Мочоя, Чивии. Үш кыстың соонда төрүттүнген оол уругга Чолдак-Дарган деп шолалыг Мөңге дарга бодунга атташ боорда, узун назынныг болзун деп йөрээгеш, Мөңге-Назын деп атты тывыскан.
Серёжа бичиизинден-не кончуг эки өөредилгелиг, арыг-силиг, эрес-кежээзи-биле ылгалып турган. Ачазы хеп садып эккеп бээрге, баштай орун кырынга чада салып, арты-мурнун хынап көргеш, кедип алгаш, аай-дедир көрүнчүкке дыка үр топтаар. Бичии-ле эпчок чүве бар болза, чидиг бис-биле кончуг таптыг сөккеш, эде бышкаш, катап даарап алыр. Узун чүвүрлер хончузун суг болза, одура кескеш, холу-биле машинага даараан ышкаш кылдыр шеверлеп алыр. Ооң хевинге бичии-даа дүк чыпшынмас ужурлуг – щётка-биле аштап кааптар. Камныг чугган хевин дырышкак чок кылдыр илиир-биле үргүлчү базып алыр. Кеттинеринге, чараш чүүлдерге ынак, ёзуургаа кончуг деп угбалары сактыр. «Кара өңнүг тоолай кежи тону бар. Оозун черле ужулбас, үргүлчү кармактаныпкан чоруур» – деп, Бичии угбазы ам-даа сактыр. Улуг-хүн санында клубка болур киноларның чаңгызын-даа үспес, албан көөр. Угбазы сугнуң ыяжын хол хирээзи-биле тыртып бергеш, кинолаар көпееэн черле үспес.
4 класска эки өөредилгелиг, быжыг сагылга-чурумнуг өөреникчилер-биле кады Горький хоорайже экскурсиялааш келген. Кел-сал ачазынга улуг сонуургал-биле армяннар дугайын хөөреп бергенин угбалары ам-даа утпайн, чаптап чоруурлар. «Армяннар шупту илчирбелерлиг кылаштаар чорду, ачай» – деп, тын тынмайн хөөрээн дээр.
Аътка кончуг ынак. Оозун ажаап-тежээп, карактаар. Өйлеп-өйлеп щётка-биле аштап, кежин чуур. Шору эр кылдыр өзүп келгеш, Абаканче хой сүрген улус эдерип, аажок-ла саттынып алгаш келген. Идик-хеп садарда, шынарынче, ооң материалынче, өңүнче, фасонунче көөрүнге ынак. Ол чаңы өгленип алганда-даа читпээн. Оолдарынга болгаш өөнүң иштинге хепти үргүлчү боду садар.
Араттаар деп-ле...
Школаны дооскан соонда, Совет Армияга шериг хүлээлгезин күүсеткеш, чымыштыг ажыл-ишче шымнып кирипкен. Чадаанага турган Арга-арыг камгалаар черге парашютист өрт өжүрүкчүзү кылдыр, «Хөндергей» совхозка чолаачылап ажылдап чораан.
Сезен чылдарның ийиги чартыында чуртка аай-бажы орта билдинмес рынок экономиказы эгелээн. Ниитилелдиң эде тургустунуушкунунуң эгези ол болган. Чоорту тозан чылдарның бирги чартыында тывалар база ол системаны эки сайгарып, арат ажыл-агыйлары, кооперативтер тургузуп эгелээн. Күрүнеден улуг хамаарылга чокка боду ажыл-агыйын тургузуп ап, шыдаар шаа-биле саарлып-сайгарлыр үе келгени ол. Черле мал-магандан халбактанып чораан улус болгаш, араттаар деп-ле ында-мында чыглып, хуралдап, баштайгы базымнарны эрес-кежээ кижилер шенеп кирипкен. Кончуг таптыг ол үеде, 1995 чылдың декабрь 8-те, «Көдээ ажыл-агый кооперациязының дугайында» Федералдыг хоойлу база үнүп келген. Россияга 19-ку чүс чылдың ийиги чартыында сүт, быштак кылып турган артельдер ышкаш көдээ ажыл-агый кооперативтери тургустунуп эгелээн. Мөңге-Назын Ондар 1992 чылдың чазынында эң баштай 80 хире хойлуг, элээн каш өшкүлүг, 5-6 инектиг арат ажыл-агыйын тургузуп алган. Оозун 1998 чылда «Даг-Ужу» көдээ ажыл-агый бүдүрүлге кооперативи кылдыр эде тургускан. «Даг-Ужунуң» малының баш саны талыйтыр өзүп, немелде күш херек апаарга, дузалакчы кадарчыларны тып ап, оларынга хураганнарын аңгы үзүп берип турар апарган. Чүгле Хөндергейде безин Ондарның малдандырып каан өг-бүлелериниң калбак кудуруктуг хоюнуң арбын сүрүү одарларда чаттыла берген чоруур. Эге дээрезинде ажыл-агыйын колдуунда чааскаан кылып турган болза, чоорту өөнүң ишти башкы шугумундан 25 чыл үзүктел чок ажылдап кааны дээш хүндүлүг дыштанылгаже үнүп, чанынга чедип келген. Ийи оглу школаны доозуп, эртем-билиг чедип ап, өг-бүлезиниң чымыштыг ижиниң күүседикчилери болуп, дем-билелиг малын малдап чоруур хевээр.
2004 чылда «Даг-Ужунуң» хою 1800 ажып, өшкүлер-биле каттыштырыптарга, шээр малының ниити баш саны 2000 ажа берген. Эът шору доңа бээр үеде хоюн чүс-чүзү-биле дөгергеш, кончуг улуг доскаарга суп, кышты өттүр садып кээр. Ноябрьда өөренгени аттыг «аал баткаш, чүс хой дөгерер мен» дээр кежээ эрлер каш хүн улай бадып кээр. Кыргыкчылар база-ла бүдүн-бүдүн өг-бүлелери-биле барып дузалажыр. Кыргып алган дүгүн боттарынга садып-саарып, өртек чедирип алыр кылдыр бергеш, кырындан акшазын база төлеп бээр.
2008 чылда Россияның Көдээ ажыл-агый яамызы «Даг-Ужунга» калбак кудуруктуг хой өстүрер Уксаажыдылга ажыл-агыйы деп эрге-байдалды тывыскан. Ол үеден тура Россия чергелиг уксаалыг малдар делгелгезинге киржип, тиилеп, шаңналдыг черлерни ээлеп келген. Куда-дой эрттирер улус албан-биле ооң хоюн садып алыр чаңчылдыг. Дириг хой өртээ беш муң акша турар шагда, бо бүдүрүлгениң уксаалыг хоюнуң өртээ сес муң, чедишкен шыырак иртин дөгергеш, эъдин килдеп садарга, он беш муң ажа бээр турган. Бо хүннерде ортумак хоюн дөгергеш, ишти-хырны-биле катай садарга, чээрби чеди муң чайлыг чедер. 2000 чылдарның эгезинде «Даг-Ужунуң» ак чаг шыпкан хоюнуң эъдин Кызылга садарга, орустар билбейн, хаван эъди деп бодап садып ап турган таварылгалар база бар. Сөөлүнде хаван эвес, хой эъди ышкажыл, дыка эки чорду, ам база алырывыс ол деп кээп эгелээн. Мөңге-Назынның кады төрээн дуңмазы Марина Ондар чылдары-биле Чадаанага акызының эккелген хоюнуң эъдин садып берип, мырыңай «мясной магнат» деп шолага четкен. Интернет четкизинде Чөөн-Хемчик кожуун чурттакчыларының ол-бо бөлүктеринге «Кар акыйның хоюнуң эъдин садып алыр мен. Кайда садып турар ирги? Бөгүн бар бе?» чергелиг чарлалдар база бо-ла үнер.
Дыштаныр-ла дээр, ол хирезинде...
Үжен ажыг чыл иштинде республиканың көдээ ажыл-агыйының хөгжүлдезинге үлүүн киириштирип, кыштың соогу, чайның изии дивес, төлевирлиг хамаанчок, халас-даа шөлээлээр эргези чок, кара даң бажындан үш дүн ортузунга чедир шимченирге-даа, черле төнмес, даңны атсы чүрээ одуг, кулаа дыыжы чыдар малчын кижиниң бачым-чымыш ажылындан ондарлар ам-даа адырлып чадап каан. «Хойну төндүр садыпкаш, оолдарга үлүүн үзүп берипкеш, ашак-кадай хоорайга дыштанып олурарывыс ол» – деп, каш-даа катап сагыжын чугаалаар – ол хирезинде болдунмас. Аныяандан кылып өөренген ажылы, малын сүрүп алгаш, таваар оъткарып хүнзээр төрээн чериниң хостуг делгемнери оларны салбастаан. Ада-өгбелериниң чер-чуртун бо хире назыда каапкаш чорууру база бир чиктиг. Ай, квартал, чыл санында ында-мында дужаар отчёттар, төлээр үндүрүглер, чыылдалар, хурал-суглаа дээш олут орбас, чыдын чытпас үелерни чурттап эрткеш, амгы үеде бүдүрүлгезин дүжүрүп, хуузунда олурупкан. Кожуун, республика наадымнарынга киириштирер, байырлыг хуралдарга олуртуп, шаңнал-мактал тыпсыр дээнде, күжүр даргалар падын бараар – көңгүс ынавас. Арай деп-ле ээрежип, суму чагыргазынга дагзып тургаш, киириштирер. «Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг атты Мөңге-Назын Лодайовичиге 2002 чылда тывыскан. Өөнүң ишти хоочун башкы Маргарита Дырзановна Кызыл-Тайга ортумак школазындан хүндүлүг дыштанылгаже үнген ояар аалындан ырап көрбээн. Улуг оглу Чингис ада-иезиниң чанында улуг дузалакчы бооп иженип чоруур. Бичиизи Батый найысылалда чурттап чоруур. Өг-бүлелиг, 5 ажы-төлдүг. Уйнуктары чай боорга-ла, аалга кээп, ажык-дүжүүн шагда-ла көргүзе берген. Инек саап, өдек ажылын черле шытпас. Хостуг үелеринде кырган-авазы, кырган-ачазының солун чугааларын, төөгүлерин дыңнаарынга ынак.
Мөңге-Назын школачы чылдарындан-на номчуттунарынга ынак болгаш, билбес чүвези чок. Чамдыкта башкы кадайын безин башкылай берген олургулаар. Ажы-төлү онаалга кылып чадай бергеш, дүрген-не кырган-ачазынче дол- гаар – оозу дораан айты тыртып бээр, магалыг-ла. Делегей көрүүшкүнү делгем, бөмбүрзектиң судалын хүнү-шагы-биле тудуп, кайда чүү болуп турарын сайгарып олурар. Хоюн киирип келгеш, шайлап олурар аразында хөөрежир болза, чүнү-даа чугаалаар. Кайы-бир шагда-ла чораан хоорайларынга көрген чүүлдерин, ужурашкан кижилерин сактып олурар боор. Холунуң үжүү база чараш. Орустап-тывалап бижип турда, чаңгыс-даа частырыг чок. «Малдан халбактанган – байыыр» деп мерген чугаада ышкаш, оолдары Чадаанада, Кызылда, Абаканда бажыңнарлыг, квартираларлыг. Чиик машиналардан чүък машиналарынга, тракторга чедир техниказы шупту бар. Садар эъдин чай-кыш чокка сугар үш тоннаның улуг соодукчузу база өдээнде турар. Аалынче электри шугумун шагда-ла киирип каан. Интернет хостуг ажылдаар, телевизорну көрүп олурар. Хой бажын чоорту кызырар дээш чамдык чылдарда кошкар-даа салбайн турарлар-ла. Ол хиреде черле алдырбас. Төндүр садыксаарга-даа, үлээрге-даа, муң-муң хойнуң когу каяа үстүр дээр силер. Чиилешкен анай-хураганы артыы эдээн саза базып, авамайлаан-ачамайлаан ажы-төлү мурнуу эдээн саза базып, үжен ажыг чылдар ишти караан шиип-даа алгаш, часпайн чортар оюн-чигин чандыр баспайн, иженип-ле чоруур улус. Буянныг үүле-херектерге дузазын кадып, баксыраан улусту өрү көдүрүп, куруг улусту малдандырып, бай-даа болза, бардам сеткил чок, чораан боттары ол-ла хевээр чоруур улус.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны өг-бүлениң хууда архивинден алган.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...