Белек чавага
Кижи бүрүзү тускай чаңныг. Тенээ-оожуму-даа бар, дедири-эвилеңи-даа бар... А кижиниң улус-чонга бактадыры болгаш хүндүткедири чүгле аажы-чаңындан болуру чугаажок. Чамдык кижилерни көөрге, тайга-сындан чаа-ла сыстып үнүп келген дамырак дег арыы аажок, өскелерниң элзедиинге (көгүдүүнге, мегезинге...) черле алыспас, дужунда-ла шимээн чок, бо чуртталганы чаа көрүп, сонуургап, ужу-бажын ам-даа сайгарып, билип чадап чоруур чүве ышкаш оожум болур. А чамдыктары чалгып, мөөреп чыдар хем дег, эриктеринден ажа чүткүүр дээш, шыданмайн, бар-ла күжү-биле дап берип, улуг-улуг даштарны ажыр шурап, хөрээн мурнадып алган чоруур. Шак ындыг кижилерге класстың эң-не тенээ, шылавас аастыг Шыдар деп оолду деңнеп болур. Кичээл үезинде мурнунда олурган чаңгысклассчы уругларның чаштарын тыртар, оларны кээп бар шаа-биле хорададыксаар. Та чүге-ле ийик, бир эвес уругнуң чажын тыртарга, ол ажынып-хорадавас болза, катап-катап тыртып олуруп бээр. Кажан хая көрнүп, албан бир сөс эткенде азы аарышкылыындан “айоо” дээрге, ынчан амырап, соксап калыр кижи. А күш-шыдал-биле эр чаңгысклассчыларының аразынга ол беш дугаар “атаман” турган. Ол ынчан ындыг турган: албан эрлер аразынга бот-боттарының күжүн шенеп чокшур турганнар. Кым кончуг эвес, кым шуптузунуң “атаманы” болур эвес дээш-ле чапсар үезинде бөлүктежип алгаш, ээн тудугга барып шашкылажып, тепкилежип, моңнажып-даа турар. Херек бергедей берзе, хол-будун, кулактарын-даа ызыржыптар. Мурнунда кады төрээн ийи улуг акылыг болгаш, Шыдар черле шанчар-теверинге шору кижи. Бажыңының иштинге акылары-биле ыймактажып, хол-будун оора тыртчып, бо-ла ойнай бээр улус. “Ол-ла-ол-ла” деп дүжүп бербээн шаанда, сөөлүнге дээр хербектежир. Оларның ачазы аныяк чораан назынында бокстажыр чораан болгаш хериминиң иштинде элезин шоодайлааш азып алган. Чылгы малын ажаанзыраар дээш, ол сөөлгү үеде ол шоодайын-даа шашпастап каан. Оолдары-ла харын ону бургурадыр шанчып-тепкен турар болур. Черле ачазының ханы Шыдарда ойнап тур боор. Ынчангаш клазының хөй кезии эрлерин “берер” кижи. Мурнунда чүгле дөрт күш-шыдалдыг чаңгысклассчы эштеринге күш четпес дээрден башка... шору-шору. Ол кадында аксы-биле аал көжүрүп, дылы-биле дыт ужуруп каап турда дендии. Чок, ол чогум өскүс-чавыс эвес. Авазы-ачазы-даа бар, кады төрээн акылары-даа бар, аштаңгы-даа, самдар-даа эвес. Өөренири кошкак бол, күш-культура талазынга шыырак. Башкылары Шыдарны чогум өөренир болза, өөренип болур кижи дээр. Чүгле чардыгар, тенек, уштулаңнаажы кончуг. Эр башкыларның кичээлинде эрзии кирип келир, бижиттинген кижи болуп, кыдыраажының артынга аъттар, танкылар чуруп каап, дужунда-ла олурар. Эң-не бастыр, чымчактаар башкызы төрээн чогаал болгаш тыва дыл кичээлиниң башкызы болур. Черле эскерип чоруурга, төрээн чогаал болгаш тыва дыл башкыларының аажы-чаңы топтуг, оожум, ёзулуг тыва хөөннүг кижилер болур дээр болзумза, часпаан боор мен. Уруг-дарыгже бедик үн-биле чугааланып шыдавас, ойзу-кыйзы болгаш үлегер сөстер-биле шымчыктап каар. Ындыг болурга бе, ынчангаштың Шыдар ол тыва дыл башкызын херекке албас, чугаазын дыңнавас, “Тыва дылга чугааланып билир мен, ол боорга-ла меңээ четкей, ынчалдыр-ла тыва кижи ышкажыл мен” дээш, орта өөрениксевес, чаңгысклассчы уругларын хилинчектеп, чаштарын тыртып кичээлди ынчалдыр-ла эрттирер.
Кандыг-даа класстың чуруму турар болгай. Ылаңгыя олуттар. Аксы шылавас Шыдар деп тенек оолдуң мурнунда Ай-кыс олурар. Ай-кыстың чажының чоонун деңнээр болза, Шыдарның холунуң кырызы-биле дең. Чоон чашты тударга-даа туттунгур, тыртарга-даа тырттынгыр болду ийик бе, ону көрген санында-ла Шыдарның адыштары чагыртынмас кылдыр кижий бергеш, шыдавастаан чүве-биле дөмей карбаш дээр. Шыдардан анчыгзынып, чажын тыртпазын дээш, чоон чажын хөрээндиве ажыр октап алыр. Ынчалдыр үр олуртунмас, эпчогу-даа аттыг, аът турган болза, таалыңны чаңгыс талазынче чая артып каан-биле дөмей. Ол-бо талаларынче ажыр октап-ла олурар апаар. Узуну дээрге туруп алырга, дөңмээниң ортузу хире бадып келир. Класстың уруглары Ай-кыстың чажын сонуургап, узун чапсар үезинде бо-ла өрүп турарлар болур. Чаш өрүп билбес кыс эштери өскелеринден өөренип алыр дээш, та чеже катап Ай-кыстың чажын чежип, катап өрүп-ле турар чүве, сактырга-ла, оларның ойнаар-кызы-ла. Ай-кыс боду алызындан авазын дөзээн болгаш, черле оожум чаңныг, чүве ыыттавас, чазык арын тудуп алган олурар. Класс башкызынга олудун солуп бээр кылдыр дилеп-даа четпээн, Шыдарның шыданмас чаңын шыдажып-ла чоруур, пөрүк чаңныг кыс-тыр ийин.
Бир хүн күш-культура кичээлинде даштыгаа үнүп келгеш, кичээлдеп турганнар. Мага-ботту изиргендирип, шөлдү бир тырыкыландыр оожум шошкуп чорааннар. Хенертен чажының дөзү ажыш-ла дээн, Ай-кыстың хаваа көк дээрже көрүндүр, борбак бажы бодунуң мага-бодундан оорлу берген чүве дег артынче-ле барган. Аарышкылыындан карактарын шийипкеш, бодунуң чажын ийи холдап сегиргештиң, катап мурнунче тыртып чоруй, бодунуң буттарынга тендирбишаан, ол-ла уг-биле мурнунче барып ушкан. Бирде чажының дөзү кезээ аартып келир, бирде хаваа-даа ажыңайнып келир. Кыдыындан Шыдарның каткызы чаңгыланып эрте берген. Кыс эштериниң кээргээн үннери дыңналып, кандыг-дыр сен дижип, Ай-кыстың ийи колдуундан сегирип ап, турарынга дузалажып көдүржүп турар. “Элек, дегбеңер, уруглар!” деп башкызының үнү ырак эвесте дыңналган соонда, ол-ла дораан бо халып келген.
– Элек, турба, анаа олуруп ал – дээш, башкызы Ай-кыстың чажын аайлап тура – сен чүгле девидеве, кортпа, хавааңдан хан агып кээп-тир, баштай ону тургузуптаал – деп-тир.
“Хавааңдан хан агып кээп-тир” деп сөстерни дыңнапкан соонда, Ай-кыстың ажыңайнып турган хаваа ам-на чык кылдыр аарты берген. Холдары-биле хаваан тударга, изиш кыннып, салааларын үстүг чүүлче супкан-биле дөмей тайгырып турар болган.
– Хир кире бербезин, сен дегбе, Ай-кыс! – дээш, башкызы хая көрнүп, девидээнин көргүспейн, ыыткыр кыйгырган. – Шыдар! Шыдаар! Дүрген шарыгдан эккел! – дээрге, та кортканындан, та туразының улуундан чүве, Шыдар ам көжүй берген, ийи холу-биле быктын даяныпкан турар болган. Уруглар харын маңнажып чорупкаш, эмчини кыйгыргаш, шарыгларны эккеп берген. Ай-кыс ол ынчаар чүнү-даа билбейн барган. Школаның эмчизи дүрген дуза чалааш, эмчидиве кады чорупканнар.
Директорнуң өрээлинде бажын одура шаптырып алган чүве дег, бажын доңгайтыр халайтып алган Шыдар, ооң шириин арыннар туткан ада-иези база карактары ыжа берген Ай-кыстың авазы турарлар.
– Далып-моорааш, шуут-ла хай-халап болза канчаар сен, Шыдар? “Оюн бажы орааштыг, каткы бажы ханныг” деп-деп, бо-ла алгыржып маңнап турар болгай силер. Авазы азы ачазы, кым артып калыр? Бирээңер оглуңар-биле даштыгаар үне бээриңерни дилеп тур мен. Бис ам бо өөреникчи чокта, айтырыгларны шиитпирлептээлиңер – деп, школаның директору чугаалаан.
– Бээр кел че, ында чоп ыргая берген тур сен – дээш, Шыдарның ачазы хорадаан, бөрзүгей чоон үннүг оглун кыйгырып алгаш, кады үне бергеннер.
– Тенек чүвелерни канчаптар деп, башкы. Ам-даа чаш чүвелер ышкажыл. Чаа-ла сески класс кирип келген. Буруузун боду база албан миннир кылдыр чугаалаар бис. Шагдаа-мегдээ черинче чүгле дыңнатпазыңарны дилеп тур мен – деп, Шыдарның авазы директордан дилээн.
– Эмчи кирген өөреникчини мен канчап-даа шыдавас мен. Албан ёзу-биле болуушкуннуң хемчээн черле алыр апаар бис – деп, директор бодунуң туружунга турган. Шыдарның авазы Ай-кыстың авазынче көргеш:
– Оода силер хомудал бижик киирбейн көрүңер, дилеп тур мен, хөй ажы-төлдүг ава-дыр мен, боларны өстүрүп алыры база ындыг амыр эвес болгай. Силер база, ава кижи, билир болгай силер. Эм-домун черле садар бис, дузалажыр бис, өршээп көрүңер – деп чалынган.
– Биске эм-дом-даа ажырбас, силерниң дузаңар база херекчок. Ооң орнунга боттарыңарның ажы-төлүңерниң аажы-чаңынче кичээнгей салып, кижизидип алырыңарны күзээр-дир мен. Моон соңгаар мээң уруумга оглуңарның чаңгыс-даа салаазы дегбес болзун. Хомудал бижик киирер-киирбезимни база бодум билир мен – деп, Ай-кыстың авазы хомудаан сеткили-биле чугааланган.
– Бир эвес хомудал бижик биживейн баар болзуңарза, мээң оглум силерниң урууңарга ынчан чаңгыс-даа салаа дегбес болур! Бажыңга баргаш, канчаптар эвес мен... – дептерге, директор үзе кирип:
– Кхм..кхм... Школа иштинге ажы-төл дорамчыктаар, кемдээр дугайында сөстер чугаалап болбас... – деп сагындырган.
– А бир эвес бижип калыр болзумза? – деп, Ай-кыстың авазы айтырган.
– Мен база бижип каар мен. Силерниң урууңар боду аңдарлып каан ийик, мээң оглум итпээн-даа, канчалбаан-даа. Урууңар боду тептингеш, барып ушкан. Мээң оглум харын-даа силерниң урууңарга дузалажып, мурнунче аңдарылбазын дээш, чажындан тудуп чыткан-дыр. Меге чүүл үндүрген дээш бижип каар мен... – дээш, хыйыртай аарак көрген.
– Канчап ынча дээр силер? Эштери уруглар көрген-дир, башкызы база чугаалаан-дыр... – дээш, Ай-кыстың авазы аңгадап, Шыдарның авазынче арын-нүүр чок кижи боор бо дээнзиг карактары-биле өттүр көрүп турган.
– Кым-даа болза көрген мен деп мегелеп болур, чүгле буруудадыр дээш. Ындыг чүве болза, тырттырып турар камера бар бе? – дээш, хөректенип келген.
– Боттарыңар бодап билип тур боор силер, бистиң школавыс суур черде турар деп, ам-даа чедир хандыртынмаан ышкажыл – деп, директор кыдыындан харыылаан.
– Ол-ла-дыр, канчаар-даа бадыткаар чүвеңер чок, мээң оглум урууңарның чажын артындан тырткан болза, канчап урууңар мурнунче аңдарлы бээрил? Кемдээшкини хаваанда-дыр.
– Силерни билдим – дээш, мооң-биле улаштыр чугаа ээрежир болза, дам бар-ла чыдар, дамырак дег чугаа далай ышкаш апаар чадавас деп бодап билгеш, Ай-кыстың авазы директорнуң өрээлинден харыы чокка кылаштап үне берген.
– Директор, оода силер дузалажып көрүңер, оолдарымның оруун муңгаштавайн көрүңер, дилеп тур мен!
– Кайы-кайы-даа талалар хомудал чок, кайы-даа ажы-төл муңгарап-деңгеревезин дээш, черле кызып чоруур кижи мен. Амдыызыда хөлүн эрттир изигленмес болза эки...
– Четтирдим, башкы – дээш, Шыдарның авазы дөмей-ле ооң сөстеринге бүзүревээн, ынчалдыр-ла үнүп чоруй барган.
Аглаткаштың, кайнаар-даа барып шыдаваан бөрзек ышкаш, бажыңның азыг черинде кортканындан күдүе берген, хая көрнүп алган Шыдар ында шүжүңейнип турган. Шыдарның бажының иштин аар кара булут долган, бодалдары чаашкын болуп саарлып бадарга, ооң чиңге боостаазынга сыңмайн, ажыңдыртып тырлып турар дег болу берген. Ону ачазы са-ла кончаан боор. Ачазының кезээде-ле чаңгыс олурар чери ол дээрзи оруннуң чүгле бажы кезээниң ойбаандан илдең. Ам база-ла ол ойбаанда эп кире берген, мурнунда ширээ салып алган, ооң кырында чайынналып турар мөңгүнден кылган чулар-чүгенин септеп олурган. Бирде мөңгүннерин аштап каап, бирде Шыдарже көрүп каап олурар, мындыг. Шыдар өг-бүлезиниң хеймери болурга, ону бичиизинден тура чассыдып, ылчыңнадып каапканы магат. Авазының чугаазын салгын эрткен ышкаш дыңнавас, чогум ачазының чаңгыс көрүжүнден-не хоруй бээр. Бир эвес Шыдар шын эвес чүве кылыпкан болза, ачазының көрүштери өскерли бээр, сактырга-ла Шыдарның кырынче бүдүн дээр аңдарлып кел чыдар ышкаш болур. Оозун бодаарга, ачазы каржы-дошкун хевирлиг. Эр кижини эрзиг кылдыр өстүрер деп чугаазы бар. Ындыг-даа бол ол оолдарынга тыва эр кижиниң ёзулуг мөзү-шынары кандыг болурунуң дугайында чаңгыс-даа тайылбырлап бербээн, чугаалап-даа көрбээн. Чүгле айбылаар, ажыл кадында уг-шиин айтып сургаар... Аътты кулунундан өөредир чүве деп, ынчалдыр оолдарын ажылга өөредип, эрзиг кылдыр өстүрүп тур мен дээри ол. Шыдарның авазы шыдамык, ажылгыр, олут орбас, каяа-чүге чүү-даа болурга киржип чыдар, суурнуң идепкейжи чурттакчызы болу берген кижи ол. Ынчалза-даа бодунуң ажы-төлүнге үезин чедиштирип шыдавас, хеп-сынын арыг-силиг кедирип каар болза, ишти-хырнын куруглатпайн чемгерип каар болза, ооң сагыжынга дыш. Уругларлыг турган болза, бир өске болур ийик бе, оолдар болурга, оларның кижизидилгезин ачазының кырынга-ла чүдүрүп каан болгай. Чүве болурга-ла, “оолдарың көрем, оолдарың чагыр” деп ачазынга чарбып каарга, чедер. Ынчалза-даа школага ада-ие хуралдарынче ачазы барбас, чүгле авазы баар. Чарбыттырган болур болза, баштай чүнү үүлгеткенин ачазы билип алыр. Аас-дыл аразында болган болза, ынаар-даа ис баспас. Бажыңынга манап олурар. Чогуш-содаа болган болза, ынчан чүгле ачазы школаже бар чыдар болур. Бо удаа оглу кыс чаңгысклассчызының хаваан дежип алганын дыңнап кааш, школаже мунуш аъдын мунупкаш, кадайын ушкарыпкаш, бурт-сарт-ла диген болган кижи. Ол суурда чүгле ол ийи ашак-кадай аъттыг ушкажып алгаш чортар улус. Оларны чаптаарлары-даа бар, кыжырарлары-даа бар. Кадайы-ла харын эпчоксунар, ушкажыксавас, чадаг чоруй барайн дээш турар. Чеже-даа каржы-дошкун ада болза, кадайынга чаңгыс-даа хол дээп көрбээн, кыс кижиге хол дегген эр кижилерге дириг боду кара хөңнү чок.
Уланчылыг.
Кежик Коңзай
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...