Найысылал Кызылда Тубтен Шедруб Линг аттыг хүрээниң ном саңы 2023 чылдың сентябрь айдан эгелеп ажылдай берген. Баштайгы үезинде Москва хоорайда «Сохраним Тибет» фондунуң чорудуп берген номнарын даңзылап, таңмалап, ат-сывын электроннуг хевирже киирип, тускай дүрүм ёзугаар делгиирлерге аайлай салып, чаа номчукчуларга ол номнар дугайында тайылбыр кылып эгелээн. Эгезинде тыва дылга бижиттинген 8 экземпляр ном турган болза, ам ооң саны 71 четкен. Ниитизи-биле хүрээниң ном фондузунда бо хүннерде 1664 экземпляр ном бар. Оларның аразында улуг башкыларның орус дылда чамдык номнары 30-70 экземпляр чедип турар.
Тыва дылда номнарны хүрээге доктаамал өргүл кылып, чүдүп, номчуттунуп кээп турар чүдүлге-сүзүктүг чонувус халаска белекке берип турар. Буянныг херек эстип читпес, каш-даа чыл эрткенде, катап эглип кээри билдингир. Белек номнар берип турар буянныг чонувустуң аттарын адаары күзенчиг. Изольда Дупчурга, Людмила Монгушка, Сылдыс Кара-Салга, Оксана Чимит-оолга база «Чаатының камбы-ламазы» номнуң авторунга болгаш өскелерге-даа четтиргенивис илередир-дир бис.
Ол номнарның аразында Орус Кууларның «Сарыг шажын өөредииниң эге билиглери» деп ному онзагай черни ээлеп турар. Номнуң автору 1917 чылда Бээзи кожуунга турган кууларларның бирги сумузунуң девискээри болур Баян-Тала деп черге төрүттүнген. 2027 чыл авторнуң юбилейлиг чылы болур.
Номда сарыг шажынның төөгүзүнден эгелээш, астрология эртеми, кижилерниң ак-кара дээрлери, чаяан-салымы, нүгүл-хилинчээ, сүнезини, эрлик ораны, дээжи сержим өргүүрү, шо-төлге дугайы, сарыг шажын школалары, сарыг шажын номнары дээш 24 эге кирген. Тода, кыска, билдингир болгаш номчуттунгур бижип каан эге бүрүзүнден дыка хөй чүүлдерни билип ап болур. Хөй каасталга киирбейн, бөдүүн саазында бижиттинген бо номнуң үнези дыка улуг. Авторнуң «сөөлгү чагыым» деп дилээнде бижээнин бодап «Сарыг шажын өөредииниң эге билиглерин» өг-бүле бүрүзү чалап, номчуп, билип, сактып алыры күзенчиг.
Орус Кууларның эрткен оруун, чурттап эрткен чылдарының нарын болгаш дески эвес шаптараазыннар онаашкан төөгүзүн номнуң сөөлгү арнында Көөп-Сөөк хүрээзиниң кескийи Көгел Саая элээн нептереңгей бижип каан. Орус Куулар 7 харлыындан 12 харлыынга чедир Чадаананың Алдыы-Хүрээге өөренип турган, ооң соонда ол латин үжүкке үндезилээн тыва үжүк-бижикти бот-өөредилге-биле өөренип алгаш, бодунуң арбанынга тыва бижик башкылап турган.
1948 чылдың чазынында сталинчи репрессияга таварышкаш, кошкул-хөреңгизин хавыртпышаан, 20 чыл хосталгазын казыдып, ол херээ эртерге, беш чыл шөлүлгеге турар кылдыр шииттиргеш, ырак Сибирьже октаткан. Ол херээн эрттирип, Сибирьниң лагерьлеринге сес чыл хире тургаш, 1955 чылда ук херээнден хосталган. 1992 чылдың август айда үр-даа аарывайн улуг уйгузун удаан.
Сөөлгү чылдарда Тываның шажын-чүдүлгезинге хамаарышкан документалдыг, тоолчургу, философчу-тайылбыр, намдар-төөгү, чеченчиткен болгаш өске-даа хевирниң чогаалдары үнүп турар. Оларның аразында очулдурган чогаалдар база тускай черни ээлей берген.
2005 чылда англи дылдан орус дылче А. Рубакинниң очулдурганы Дики Церингиниң «Мээң оглум Далай-Лама: Иениң чугаазы» деп номун 2016 чылда Николай Кууларның очулгазы-биле тыва дылга парлап үндүрген. Ие кижиниң нарынчыткан, каас-коя сөстер чок, бөдүүн, чараш, билдингир чугаазы номда болуушкуннарны каракка тодаргай чуруттунуп көстүп кээр кылдыр көргүскен.
Дики Церинг чурагачының сүмези-биле 1917 чылдың он бир айында ашакка барган. 1935 чылда Далай-Лама төрүттүнер бетинде, Дики Церинг дөрт уругну божаан. Аваның сактыышкынындан: «Далай-Лама төрүттүнер бетинде, ийи ай иштинде, мээң ашаам орундан турбастап чыткан. Ол турарын оралдажырга, бажы дескинип, медерелин ышкыныптар турган. Ол дүнелерде удуп шыдавас турган, а меңээ аажок берге апарган. Хүндүс ажылдаар турдум. Ашаам мени дорамчылап турар-дыр деп бодаар турдум, ам чазып турганымны билир мен. Ол дээрге анаа-ла келир үедеги Далай-Ламаның төрүттүнер мурнунда болган, үш чыл улаштыр болуп келген элдептиг болуушкуннарның бирээзи-дир. Оглум эртен эрте, хүн үнер бетинде, төрүттүнген. Ашаам кажан-даа аарываан чүве дег, орун-дөжээнден көдүрлүп кээрге, кайгап турдум. Оол уруг төрүттүнгенин аңаа чугаалаарымга, ол меңээ: «Бо оол чигзиниг чок анаа эвес кижи болур» — деп харыылады. Оол төрүттүнген соонда, бистиң өг-бүлеге өлүм-чидим болгаш өске-даа элдеп болуушкуннар, хай-халап оон ыңай болбаан. Чаъстар катап чаап, хөй түрегдел соонда чечектелиишкин эглип келген».
Оглунуң өске уруглардан ылгалып турганын, өске улустан оспаксыраар, бак сөглеттинип турар кижиге таварышкаш, мерге-биле согарын оралдажыр, төрелдерге барганда, авазының аяандан өске аякка шай ишпес турганын, аалчыларның кайы бирээзи таакпылай берген болза, килеңнээр турганын номчуурга, чаптанчыг болгаш солун.
1939 чылда өг-бүле Лхасаже көшкен. Лхасага төвүт эвес өске чоннуң хөй апарганы, амыдырал-чуртталганың чоорту шыдажыр арга чок апарганы өг-бүлени 1958 чылда Индияже дезер ужурга чедирген. Амыдыралының сөөлгү чылдарында Дики Церинг өг-бүлезин, ылаңгыя хеймер оглу Тендзин Чогьялды ажаап карактаарын уламчылавышаан, дескен төвүт чонга дузалыг дыка хөй чүүлдерни кылган.
/ Зоя МОНГУШ, библиотека херээниң хоочуну.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...