Сөөлгү беш чылда Тывада эки талаже чаартылгаларны салаа базып санаар болза, ийи холдуң салаалары чедишпес деп болур. Ылаңгыя тудуг талазы-биле хөгжүлде совет үениинден безин ажып турар.
Бүгү-ле чаартылгаларга республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускайлаң программазы (ИПСЭР) чугула рольду ойнап турар. ИПСЭР дээрге социал-экономиктиг хөгжүлдези куду деңнелдиг регионнарга ажылдап кылган тускай программа болгай. Россияның Чазаа 2020 чылдың апрельде Экономиктиг хөгжүлде яамызының эгелээшкини-биле Россияның эң-не ядыы регионнарынга ИПСЭР программазын ажылдап кылган турган. Ядыы регионнарның аразынче Тыва Республика база кирген.
Ол программаны янзы-бүрү угланыышкыннарже ажыглап болур. Чижээлээрге, чурттаар оран-сава, турбааза, орук кыдыынга сервис объектилер тударынга ажыглаар бажыңнар тудуглары дээш, ниитизи-биле
социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазының деткимчези-биле кылдынган чүүлдер хөй.
Оларның аразында ИПСЭР программазының киржикчилерниң бирээзинге Кызыл хоорайда Гастелло аттыг национал паркта ажылдап турар хууда сайгарлыкчы Айдамир Паради хамааржыр. Бо хүнде чедиишкинниг ажылдап турар хууда сайгарлыкчы бодун таныштырды.
БУРУНГААР КӨРҮШТҮГ АНЫЯК САЙГАРЛЫКЧЫ
Айдамир 2014 чылда Чеди-Хөл кожууннуң Сайлыг ортумак школазын дооскаш, Кызылга программист эртем чедип алгаш, шериг албан-хүлээлгезин күүсеткеш, чанып келгеш, Тываның Гастелло аттыг культура болгаш дыштанылга төвү Национал паркка администратор кылдыр ажылдап эгелээн. Чартык чыл хире ажылдааш, социал керээ күрүне программазынга киришкеш, 250 муң рубль деткимчени алгаш, бичии уруглар ойнаар батут садып алган. Оон эгелээш бодун боду ажылга хаара тудар сайгарлыкчы кылдыр тургустунуп алгаш, ажылдап кирипкен. Бизнестен кирген орулгазын чыып тургаш, хоорайның аңгы-аңгы булуңнарынга салбырлар ажыдып эгелээн.
«Чаш ажы-төлге аянныг дыштанылга организаставышаан, акша ажылдап алыр орулгалыг бизнес-тир деп билгеш, улаштыр сайзыраарын бодап эгелээн мен. 2024 чылда ИПСЭР программазының дугайында билип алгаш, бизнес-план бижип, киржир деп шиитпирлеп алдым. Төлевилел, бизнес-планны таныыр, билир дуржулгалыг улузумдан айтыртынып тургаш бодум бижээш, конкурска киришкеш, удуп алгаш, 15 сая рубль деткимчени алдым.
Абакан, Красноярск, Новосибирск дээн ышкаш чоок-кавыда Сибирьниң хоорайларынче албан-биле баргаш, парктарын кезип көрүп турган мен. ИПСЭР программазының кол негелдези ёзулуг-ла орулга киирип ажылдап алыр эки бизнес-план болгаш бизнес ажыдар акшаның ниити түңүнүң 50 хуузу сайгарлыкчының бодунуу болур ужурлуг. 3 аттракцион садар 30 сая рубльдиң 50 хуузу, 15 сая рубль, мээң агар санымга турар ужурлуг боорга, акымның болгаш бодумнуң бажыңнарывысты садыпкаш, чедиштир чегдингеш, агар санымче суккаш, күрүнениң деткимчези 15 сая рубльди алган мен. 3 аттракционну Москвада Кыдат-биле ажылдап турар агентилел таварыштыр садып алдывыс. Аттракционнарны Кыдаттан поездиге эккелгени, Абакандан Тываже сөөрткени, маңаа кээрге, паркка тургусканы дээш шуптузун санаптарга, бизнести ажыдарынга чедир 30 саядан оранчок көвей акша үне берген деп болур» – деп, Айдамир чугаалады.
Заводтуң тускай инженерлери келгеш айтып бээрге, кылыр улус база аңгы болур. Тывада улуг аттракционнар чок болганы-биле, чонувус ажы-төлүн ойнадыр дээш, соңгаар улуг хоорайларже ажып турганы шын. Амгы үеде Национал парк улуг аттракционнарлыг бичии уруглар үзүлбес чер апарган.
«Сезон санында аттракционну ажыдып, чон эрттирер мурнунда тускай чөпшээрел бээр специалист чалаар бис. Красноярскыда болгаш Москвада ындыг специалист бар. Кызылче чалааш, хынаткаш, чедер-четпестерин эткенивис соонда, таңмалыг чөпшээрел бижикти специалист бээрге, ынчан аттракционнар ажылдап эгелээр. Уруглар ойнап болур» – деп, аныяк сайгарлыкчы тайылбырлады.
Айдамир аттракционнарны садарындан эгелээш, тургузарынга чедир шупту ажылын боду холу-биле тудуп кылган болгаш, бо адырга хамаарыштыр элээн дуржулгалыг апарган. Кыдатта аттракционнар бүдүрүп турар завод-биле тудуш харылзаалыг ажылдап турар Москвада агентилел-биле харылзажып, арга-сүме ап ажылдап турар.
«Кандыг-даа ажылды кижи боду сонуургалының аайы-биле кылырга солун болур. Чүгле акша ажылдаайн, хөй орулгалыг болуйн дээш, бодунуң сонуургалы чок бизнести эгелээн ажыы чок деп бодаар мен» – деп, Айдамир үлешти.
Ол бодун боду ажылга хаара тудар хамааты кылдыр ажыл-агыйны эгелээш, амгы үеде «Парадиз парк» КХН-ниң удуртукчузу апарган. «Парадиз паркта» ниитизи-биле 6 ажылдакчы албан ёзузу-биле тургустунган. ИПСЭР программазынга киржириниң бир негелдези сайгарлыкчы ыяап-ла КХН болгаш 6-дан эвээш эвес ажылдакчыны ажыл-биле албан ёзузу-биле хандырган турар ужурлуг. Айдамирниң уруглар ойнадыр парыгында хөй кезиинде студентилер болгаш школачылар дыштанылга үезинде ажылдап турар.
«Студентилер аразында дыка кызымак улус чоруур. Чайладыр ажылдапкаш, өөредилгезиниң өртээн болгаш ниити чуртталга бажыңында чурттаар өрээлиниң өртээн ажылдап алыр аныяктар бар. Студент үезинде «Парадиз-паркка» ажылчын базымнарын эгелээш, амгы үеде шагдаалап, камгалакчылап, РФ-тиң айыыл чок черинде ажылдап турар аныяктар хөй. Оларны көргеш, сеткилим өөрүүр чорду. Чамдыкта назы четпээн оолдар, уруглар ажылдаксаарга, айыыл чок аттракционнарга ажылдадыр-дыр мен. Чижээлээрге, чаштар мунар пультулуг машинкалар-дыр. Ында кандыг-даа айыыл чок ышкажыл». – деп, чугаалады.
Айдамир Паради 11 кады төрээннерниң 8 дугаары. Ол эң хеймер дуңмазы-биле кады паркта ажылдап турарлар, а эң-не улуу тудугжу. Он бир кады төрээниниң бежи оол, алдызы кыс. Айдамир 1 хар ажып турар чаңгыс оолдуг.
ТЫВАДА ЧААРТЫЛГАЛАР ХӨЙ
«Мен бодаарымга сөөлгү чылдарда Тывада чаартылгалар дыка хөй-дүр. Тудуг адырында сайзырал эки-дир. Дыка хөй улус ажылда хаара туттунган деп билип тур мен. Чүге дээрге мен сайгарлыкчы кижи болгаш, ооң мурнунда чылдарда ажыл дилеп кээп турган улус хөйүн эскерип турдум. А амгы үеде ажылдаар улусту бодум дилээр апардым. Айтырган-на кижим тудугда ажылдап турар боор. Чонувус акша-хөреңгини ажылдап ап турар апарган-дыр» – деп, Айдамир өөрүшкүзү-биле үлешти.
«Силерниң бодалыңар-биле Тываның сайзыралынга оон ыңай чүү херегил? Чүү четпейн турар ышкаш-тыр?»— деп айтырыымга бурунгаар көрүштүг аныяк сайгарлыкчы мынчаар харыылады: «Бир-ле улуг бүдүрүлге чери херек деп бодаар-дыр мен. Чонга ажылчын олуттар херек».
Оон ыңай сайгарлыкчы болуп хөнүүрүнге деткимчезин көргүзүп, арга-дуржулга солушкан кижилерге болгаш социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазы дээш чогуур албан черлеринге, удуртукчуларга өөрүп четтиргенин Айдамир Паради илеретти.
Беш чыл дургузунда ИПСЭР федералдыг күрүне деткимчезиниң ачызында Тыва экономика талазы-биле элээн бурунгаар хөгжүлдени алган. 2030 чылга чедир ам-даа үе бар. Аңаа чедир оон-даа хөй чаартылгалар болур дээрзи чигзиниг чок.
Айдың ОНДАР.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...