Сентябрь ай, сактырга-ла, календарьның шылырт кылдыр ажыттынган арны ышкаш. Ханага азып алгаш, кандыг-даа бодал чокка үзе соккаш, октаптар адыш оюу дег саазыннар сагындырар. Хандыр сайгарар болза, сентябрь дээрге амыдырал дугайында бир-ле чаа номнуң эгези азы киирилде кезээнге дөмей. Чай бодунуң айыраң чайт чидиг өңнеринден, изиг-изиг сеткил-хөөнүнден шылай бергеш, ала-чайгаар сериидеп чыдар асфальт болгаш эрттир бышкан ногаа-чимизиниң чыдын арттырып кааш, көжеге артынче оожум кире бээр. Агаар кылайтыр чуп каан чуга шил сава дег кыннып, сөөлгү чылыг хүннерни сөңнеп, чоокшулаан сооктарын эртеннерде кижилерге сагындырып каап, чаактарны ажыңнадыр шонгулаар.
Чаа, шупту-ла уйгувустан отту чаштап келдивис ышкаш аа? Соңгаар-бурунгаар сургуул ажы-төлүвүстү үдеп, өөреникчилеривисти хепкерип, өөредилге херекселдери-биле чүмнээр дээш, кожууннар төптеринде, найысылалда, Сибирьниң чоокку хоорайларында, кожа чыдар Улаангомда садыг-саймаа кезип, баскылажып шаанга киргеш, улуг тынып олур боор бис. Элдеп чүве: чылдың дөрт эргилдезиниң бирээзи бүдүн чуртка шак-ла мындыг аас-кежиктиг дүвүрээзин-биле эгелээр. Өөренир ажы-төлдү аайлап алырга, ногаа-чимис, сиген-ширбииш, ыяш-хөмүр белеткели деп изиг чымыш түлүү эгелээр. Шаандагы шил соңгаларлыг бажыңнарда чурттап турар улус ийи дугаар каъдын аштап-чуп дозулааш, суп алгаш, чылыглаар. Бода малдыг улус өдек кургадып, кажааларын сыскып чылыглаар. Чыып эккеп алган ыт-кадын, инек-караа бүрүзүн чадып кургадыр. Варенье хайындырып, мөөгүзүн, ногаазын дузап ажаанзырап-ла эгелээр. Ак чемин кылып чайлаан кежээпейлер эртежик кадырынчызын хайындырып, ааржы-курудун кургадып, быштаан базып, шөйүп, чоок улузу-биле үлежип, чай-ла чок болгулаар. Бо бүгү ажыл-биле чергелештир школада ажы-төлүнүң амыдыралы диңмиттелип-ле үнер: «Алдын күс» байырлалы, күскү турисчи слёт, спартакиада... Ада-ие оларынга чаагай чемнер кылып берип, хүнезин белеткеп, дүвүреп-ле үнер. Чедишпес өөредилге номнарын четчелеп бээри-биле социал четкилерден чарлалдар дилеп, үстүнде классче шилчип турар өөреникчиниң эрткен чылгы номун садып алыр дээш, мурнун былаажырлар. Сентябрьны орту киир өөренип чорда, сооп эгелээр. Чазын садып берген куртказын, чылыг идиин уштуп эккелгеш, өөреникчи ажы-төлүнге кедирерге, чайладыр узап, борбая берген уруг-дарыгга бичиилей берген-даа болгулаар – катап база садар деп-ле дывылап үнер. Чүү дээр ону, амыдыралдың аянныг-ла үелери! Шынап-ла, чаа чуртталга эгелээн – номнуң баштайгы арыннары ажыттынган. Улаштыр ижээринге белеткенген адыглар дег, үүжеленип, четчеленип, күдүжеңейнип чоруп турда, ак чайт харын шуглак кылдыр урган соонда, кыштың дүжери амыр болгай.
Чайны өттүр байырлалдар кезип, өг-бүле туткан аныяктарга, дээди эртем чедип алган ажы-төлге, мугур харын демдеглээн чоок кижилеринге байыр чедирип, йөрээл салып, акша үлеп, белек сунуп, хөлдеп, аржааннап, чер кезип тургаш, бир миннип келирге, күс дүшкен болур. Байыр-наадымдан аңгыда, багай чүвеге таваржып, чоок кижизин чидирип, чечек-чимис хөлбеңнээр чайгы үеде кончуг ажыгга таварышкан улус оңгарлып чадап чыдырда, база-ла күс дүжер. Чуртталганың чаа чадазынче кирери-биле хөөкүйлер бурунгаар элейтиптер. Чоонган деп, дөмей-ле шыдап үнүп кээрлер. Чүге дизе чуртталганың, салым-чолдуң бижиттинмээн хоойлузу-дур, оон эртер арга-даа чок.
Чогаадыкчы мергежилдиглерге сентябрь дег дүжүткүр ай кайда боорул аан: чурукчунуң бийири ооң овур-хевирин дамчыдарда, будук бүрүзүнге дээп, холуштуруп, суг-биле хоюглап кээр, шүлүкчүнүң демир-үжүүнүң ылгыны дээрге ана бир чоруктуг мал-биле дөмей апаар. Хемниң оожум агымы, даштыг черлерде шапкын саарыглары, кара сугнуң шулураажы, өрү дээрже дүндүүштелген ыяштар баштарының шиилээри, хову-шөлдерде дүжүт ажааган техниканың каргыраазы, мурнуу чүкче дистинчипкеш ушкан куштарның кыйгы салчып эдери хөгжүмчүге чараш аялгаларны шаңнаар. Күскү арга, эзимнер иштиниң чараш өңнери чаа даараан, аргып дооскан чылыг хептерге бир онзагай кылдыр көстүп келир. Чогаадыкчы хей-аъды киискээн соонда, чок дээн ховар ажылдарның төрүттүнер кайгамчык үези – күс. Сентябрьның өртемчейде бар өң бүрүзү шупту чайнаар каас-чараш хүннеринден ак энчек-биле шугланыптар үезинге чедир саамчаан бодалдар саат чокка саарлып-ла турар, төнчү чокка төктүп-ле турар. Түңнелинде кулактар таалаар, карактар өөрүүр, чүрек хөлзээр, сеткил уяраар, чоргаарал оттур, күш немежир уран сөстер, аялгалар, каас хээлер бодараар.
Сентябрьда баштайгы хар хыраа дүжер. Эртен туруп келирге, бажың соңгазы дериде берген, эжикти ажыдыптарга, сооктуң тыныжы илдең апаар. Үнүп кээрге, оът-сиген, ногаа кыры чаржайтыр хыраалап, дүне доңат дүжүпкен болур. Картошка болгаш өске-даа хөрзүн иштинге өзер, дазылын чиир ногаа мүн-не тоовас, а чер кырында сыпта турарлары доңа берген болгулаар. Суглагар сыптыг үнүштер үжүй бергеш, олчаан карарып, улаштыр кадар. Тайгалар баштары бораңнап, баштайгы хар чааптарга, сыын чады-биле деңге кышка белеткел ажылдары колдуунда доостур. А ооң соонда куруяк чай дүжер. Катап база-ла чылыг, аяс, кургаг хүннерниң дүшкени ол. Шыкта сарыг чечектер катап база частып келген суг чыткылаар. Шак-ла ынчан ёзулуг-ла чымыштыг ишче катап база кирип, кышка ыяк белеткенир. Шаанда өгге чурттап чораан кадайлар ойбак-дыдыын илип, чамап, идик-хевин септеп-селип, чедир кылбаан ажылдарын доозуп алыр. Амгы үеде баштак аян-биле «ашак чайы» манаар апарган. Эр кижилерниң бодалы-биле, оларның хөөкүй куруяктарының ажылы амгы үеде чиигээн: бажың-балгаттың соңгалары пластик апарган. Өг кидизи септеп-селиирин чугаалаан-даа ажыы чок, соңгалар чылыглаар деп ажыл безин читкен. Идик улдуңнары улдуруп, аът чели, хой дүгү-биле чылыг уктар аргып, алгы-кеш идээлеп, ону эттеп, тон, чеңи-чок даараар деп турар эвес, шуптузун садып турар апарган. Херек болза, дузаан мөөгү, ногааны-даа, кат, вареньени-даа садып алыр – акша-ла бар болза. Ашактарның ажылы төнмээни шын. Оларга сигенни, ыяшты, хөмүрнү алдын кушкаш эккеп бербес болгай. Малының чемин эр улус белеткевишаан, кыштаар ыяжын белеткеп, хөмүрүн саткаш, сөөртүп эккээр деп ажыл амдыызында чүнүң-биле-даа солуттунмаан. Ооң кырындан малының кажааларын септээр, бажың-балгадын кышка белеткеп, печказын, хоолайын аштаар, шык черге ийлени берген херимнерин эде тургузар ажылдарны эр улус шак ол үеде кылып алыр. Ынчангаш «ашак чай» дыка херек, ол хензиг үе дыка үнелиг.
Шак-ла мынчаар кышка белеткенгеш, чижин соккаш, «ижээй» бээрге, амыдырал бир янзы дыштыг апаар. Ажылдан чанып кээп туруңда-ла, кежээ дүжүп, караңгылаар. Чылыг бажыңга кышкы узун кежээлерде чем кылып чип, телевизор көрүп, номчуттунуп, өг-бүлең-биле хөй үени эрттирип олурарыңга, шынап-ла, ижээнде адыг-ла сен – шупту чүве маажым, тамчыктыг.
Амдыызында чаа-ла айның эгези-дир. Ынчангаш дыка хөй улус ам-даа чайдан үнүп чадап турар. Эртен ажылдап үнерде, кандыг хеп кедер аайын тыппайн, кылын кылдыр кеттинипкеш, изиргенип, чуга хеп кеткеш, дидиредир доңуп, аайы-бажы билдинмес чылдың ийи эргилдезиниң аразында аза берген чоруп тур ышкаш бис. Соок дүжер үени хүлээп албайн, чайдан салдынар хөңнүвүс чок турзувусса-даа, өйү келген сентябрь ай моорлап келди. Удавас алдын-сарыг бүрүлер саарлып, дүргектелдир хадып, эриктер чаакталдыр доңуп, чараш күс бодунуң дүжүлгезинге саадап, бүрүн эргелери-биле хааннап кириптер. Шак ол өйге ынаам кончуг. Аравыста ынак эвес улус чок ыйнаан? Азы...
Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чураан.