Чайгы үеде ажы-төлдүң дыштанылгалары-биле кады улуг улуска шыңгыы харыысалга келирин билир бис. Чайгы үени ажы-төлге канчаар айыыл чок болдурар ужурлуг бис?
Ажы-төлдү суг кыдыынга хайгаарал чок арттырбаңар, танывазы черлерге эштирин чөпшээревеңер, камгалал херекселдерден ажыглаңар дээш-ле ол-ла дүрүмнерни камгалакчылар чылдың-на сагындырып, чурттакчы чонну кыйгырып-ла турар. Ынчап турда-ла айыыл-халап болу бээр. Бо бүгү болуп турар хай-халаптың сан-чурагайы кижилерниң чүректеринге дегбейн турар чадавас. Улуг кижи бичии-ле чардыга бээр аразында эгиттинмес чидириг болуп каапкан болур. Бичии кижилер улуг улус ышкаш айыыл-халапты медереп билбес. “Ынаар барба” деп хоруурунуң орнунга “хемниң агымының дүргенин көрем, тергиин эштир кижи безин сугга дүже берип болур”, “орукка ойнава” дээриниң орнунга “чолаачы сени эскербейн үстүрүп кааптып болур” деп уругга бүзүредир чугаалаар болза, хоруп турганындан чүс дээре болур.
Чай чок болза, тояар күзел турбас
Дүнеки үеде республикада комендант шагы ажылдап турар. Чайгы үеде кежээкиниң 22:00 шактан эртенгиниң 6:00 шакка чедир, а кышкы үеде 21:00-ден 6:00 шакка чедир назы четпээн ажы-төл улуг улустуң үделгези чокка кудумчуга, хөй-ниити черлеринге турбас ужурлуг. Элээдилерге ол чөптүг эвес кызыгаарлаашкын, а ада-иелерге артык баш аары болуп чадавас.
Хоойлу-дүрүм органнарының ажылдакчыларының сан-чурагайы-биле алырга, назы четпээннер-биле болуп турар кем-херек үүлгедиишкиннери колдуунда караңгы үеде болуп турар. Аңаа чүгле криминал хамааржыр эвес, караңгыда оруктарга айыыл-халаптарның, кемдээшкиннерниң, озал-ондактыг таварылгаларның болу бээр чылдагааннары хөй. Комендант шагы амдыызында боттарын боттары камгалап шыдавас ажы-төлдү камгалаар дээш тургускан дүрүм-дүр. Ону анаа-ла хорууру ындыг-ла дээштиг эвес болур. Ооң орнунга кандыг-ла-бир арганы тывар херек. Ажы-төлдү эдертип алгаш, кинотеатрлар барып, экскурсиялар кылып, спортчу секцияларже киирип, чалгаараар чай чок кылдыр кандыг-ла-бир чүүлче углаар. Кажан элээди кижиниң хоббизи бар болза, ол кылыр чүүл тыппайн, кудумчуга тояар күзели безин чок болур.
Канчаар камгалаарыл?
Айыыл чок чоруктуң кол маадыры бичии кижи-даа эвес, а улуг кижи болур. Аравыста “мээң төлүм-биле ындыг чүүл болбас”, “мээң уруум азы оглум улгаткан”, “ол дугайын тайылбырлап каан болгай мен” деп бодалдыг улус база бар. Ажы-төл өзүп-даа келзе, дөмей-ле чаш болуп артып калыр. Херт-бурт аажы-чаңының ужун, өскелерден дээре кылдыр көстүксээринден, улус мурнунга кошкак кижи кылдыр көзүлбес дээш, айыыл-халапка таваржы бээриниң чылдагааннарын тургузуп турарлар.
Ам канчаар? Ажы-төлдү бажыңдан үндүрбес бе? Бир дугаарында, ада-ие кижи бүрүзү ажы-төлүнүң кайда кым-биле чоруурун, кажан чанып келирин билген турар ужурлуг. Ийиде, берге азы айыыл тургустунуп болгу дег байдалдарда шын боданып билир кылдыр өөредир. Чижээ, “бир эвес танывазың кижи келгеш, кады чоруул дээр болза, чүнү канчаар сен?”, “Бир эвес эштериң танывазың черге барып эштиилиңер дизе, арын-нүүрге эпчок болбас кылдыр канчаар ойталап болур сен?” дээн чижектиг айтырыгларны салып, кады сайгарып чугаалажыр. Үште, амгы үеде кижи бүрүзүнде гаджеттер бар апарган. Ону анаа-ла ойнаарак кылдыр эвес, айыыл чок чоруктуң херексели кылдыр ажыглаар. Уруг кезээде харылзаага турарга, улуг кижиниң сагыжынга-даа эки болгай.
Айыыл чок ниитилел
Чайгы үеде уругларга айыыл чок чорукту ада-иелерден аңгыда, кожалар, башкыларның, полиция ажылдакчылары, волонтерлар база сагыш човангыр кижи бүрүзү тургузар апаар. Бир эвес бичии кижиниң айыылдыг байдалга таваржы бергенин көрүп кагзыңарза, кыдыындан эртпеңер. Силерниң дузаңар уругнуң амы-тынын камгалап каап болур.
Ада-иелерниң суглар кыдыында патрульдап турары кончуг эки деп санаттынар. Школаларда “Айыыл чок чай” деп программа уругларны баштайгы дуза чедиреринге болгаш боттарын шын алдынып билиринге өөредип турар. Хүннүң канчаар эрткенин, каяа кым-биле чүнү кылып турганын, эпчок байдалдар турбаан бе дээрзин уруг-биле сайгарып чугаалажырын чаңчыл кылып алыры чугула.
Чай дүвүрээзинниң эвес, а өөрүшкүнүң үези болур ужурлуг. Бис улуг кижилер ону боттарывыстың күжүвүс-биле айыыл чок кылдыр кылыр ужурлуг бис. Бистиң талавыстан хөй кичээнгей, чугаалажыышкын болгаш ынакшыл негеттинер. Айыыл чок болуру дээрге анаа-ла бөлүк дүрүмнер эвес, а шын боданып билири-дир. Бис ажы-төлүвүстү аңаа өөредип каар болзувусса, олар боттарының ажы-төлүнге дамчыдып бээрлер. Шак ынчаар чуртувусту айыыл чок кылып ап болур бис.
Изигден камгалаары
Чайгы үеде ажы-төл чаа-чаа эш-өөр-биле найыралдажыр, походтаар, лагерь баар, чадаг-тергелиг агаарлаар дээш оон-даа өске. Ынчан каракка көзүлбес болгу дег айыылдар барын утпаза чогуур. Уруг бөргүн кедерин уттуптар болза, бажынче хүн адыптар, суг ижерин уттуптар болза, организмге суг чедишпейн барганындан шаа төнүп, харык-шинээ баксыраар. Ынчангаш сумказынга, бажыңының дүлгүүрү база телефону дег, ижер сугну база үргүлчү ап чоруур кылдыр ажы-төлдү чаңчыктырар. Бир эвес уруг кудумчуга ойнап хүнзээр болза, хүн караанга үр турбайн, хөлегелиг черге турарын база бажынга бөргүн үргүлчү кедип алырын доктаамал сагындырар. Көөрге-ле херек чок ышкаш, а херек кырында бүгү назынында артып калыр ажыктыг чаңчыл-дыр.
Эжи дег сонуургап көөр
Амгы үеде уруглар үезиниң хөй кезиин интернетте эрттирип турар апарган. Ооң уламындан чайгы дыштанылга үезинде кибербуллинг кедерей бээр. Танывазы кижилер-биле интернет таварыштыр найыралдажып алгаш, бодунуң дугайында медээлерни айтып бериптери база айыылдыг. Гаджеттер ажыглаар үезин кызыгаарлаарындан аңгыда, оларны шын болгаш айыыл чок кылдыр база ажыглап өөредир херек. Танывазы улустан келген шөлүгнү (ссылка) ажытпас, бодунуң турар черин айтып бербес, чуруун чорудуп болбас. Аватар артында кым-даа олуруп болурун чагааш, бичии-ле эпчок чугаа үнүп келир болза, дораан ада-иезинге чугаалаарын чагыыр. Кежээ ажы-төл-биле кады олуруп алгаш, кончуттунмайн, анаа сонуургал-биле хынап көөр дүрүмнү албан күүседир. Ынчан уруг силерни хынакчы кылдыр эвес, а анаа эжи кылдыр көөр.
Шын кээп дүжерин өөредир
Чадаг-тергелиг, самокаттыг, скейтбордтуг халдыры, чайганыышка чайганыры, ыяштар, бажың-балгат дээн ышкаш бедик черлер кырлаары уругларга кончуг улуг айыылды тургузуп турар. Кемдээшкиннер болганчок турар-даа болза, оларны эвээжедип азы чайладып болур. Шлем, шенекке болгаш дискекке кедер камгалал херекселдерни албадал-биле кедирбес ужурлуг, ол спортсмен кижиниң хевиниң база бир кезээ дээрзин тайылбырлаар. Ажы-төлге мергежээн спортчуларның видеоларын, канчаар кеттингенин бүрүнү-биле көргүзери кандыг-даа албадал, көгүдүүшкүнден күштүг. Рульдуң, тормозтуң, дугуйларның быжыглаашкынын, ажылдап турарын албан хынаар. Хензиг-ле үрелик чүүл бар болза, ол кемдээшкинге чедирип болур. Уругну кээп дүшкени дээш кончуваңар, а харын-даа кээп дүжүп чыткаш, канчаар шын алдынарын өөредиңер.
Дыңнаар база чугаалажыр
Сагыш-сеткил талазы-биле айыыл чок чорукту база кичээнгейге алыр ужурлуг. Уруглар чалгаарап, муңгарап, дүвүреп азы эш-өөрүнге базындырып болур. Чамдык уруглар хөй кижи аразынга чүнү канчаарын билбес азы таарзынмаанын, багай болуп турарын чугаалаарындан коргар. Ажы-төлүңерниң сеткил-хөөнү хенертен өскерлип, ооң мурнунда кылып турган ынак чүүлдеринден ойталап, хагдынчак апаар болза, ол анаа эвес болуп турары ол. Ынчангаш кичээнгейлиг болуңар. Таарзынмаан, хорадаан-хомудаан сеткилин кандыг-даа кочу-шоот чокка, кортпайн чугаалап бээр кылдыр эптиг байдалдан тургузуп бериңер. Чуруттунар, номнар номчуур, стол оюннары ойнаар, кады походтаар дээш үени аянныг эрттирерин сүмелеңер. Чамдык таварылгаларда эң айыыл чок чер ооң бажыңы-даа эвес, а уругну дыңнап каар байдал болур.
Айыыл чок чорукту тургузары дээрге анаа-ла сагыш човап, дүвүрээри эвес-тир. Ажы-төл ада-иезиниң коргуушкунун билип кааш, чайгаар-ла делегейден коргуп эгелээрлер. Ада-иениң сорулгазы бүгү-ле чүүлдерден хорууру эвес, а берге байдалдарда чүнү канчаптарын, кайыын дуза дилээрин, аңгы-аңгы байдалдарда боттарын алдынып билирин, бодунуң күжүнге бүзүрээр кылдыр өөредири-дир. Канчаар эштип өөренгенин, чаъстан аргага канчаар камгаланып турганын, бир дугаар садыгже чааскаан барганын уруг өөрүшкү-биле сактып артар. Шак ындыг кичээл бүрүзү чуртталгага бот-башкарлып билиринге идиг болур ужурлуг.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn