Салгалдарга арга-дуржулгазын дамчыдып чоруур алдар-аттыг, эрес-кежээ хоочуннарывыс аразында башкылар, эмчилер, тудугжулар дээш кымнарны чок дээр. Республиканың кайы-даа булуңунда ындыг хүндүткелдиг кижилеривис хөй.
Ынчангаш бөгүнгү үндүрүлгевисте Мөңгүн-Тайга кожууннуң чиңгине чурттакчызы, 40 ажыг чыл дургузунда эмчи шугумунга чуртталгазын өргээн хоочун Кара-кыс Сюрюновна Доңгакты номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис. Ол эмчи шугумунуң хоочуну болурундан аңгыда, спортчу, идепкейлиг волонтер, хөй-ниитижи, одучу.
– Кара-кыс Сюрюновна, төрүттүнген чериңерни болгаш төрел чонуңарны кысказы-биле таныштырыптар силер бе?
– 1949 чылда Мөңгүн-Тайга кожууннуң Каргы хемниң унунга август айда тос кады төрээнниң чеди дугаары болуп төрүттүнген мен. Кады төрээннерим доозазы башкылар, малчыннар. Олар ам шупту чок. Чааскаан арткан мен.
1965 чылда 8-ки классты дооскаш, Кызылдың 1 дугаар профтехучилищезинге повар мергежил чедип алгаш, Ак-Довурак хоорайның 2 дугаар столоваязынга ажылдап чордум. Ынчан асбест бүдүрүлгези кончуг диңмиреп турган үе чүве. Хөй хамаатылар соңгаартан кээп турган. Тываның аныяк-өскени ол чылдарда Ак-Довуракка чыглыр, амыдырал «хайнып» турган үелер. 1968 чылда төрээн черим Мугур-Аксынче чанып келгеш, төп эмнелгеге баштай поварлааш, ооң соонда кастелянщалап ажылдап турдум. Оон Мугур-Аксынга Росхереглелхайгаарал чериниң салбыры ажыттынарга, ынаар шилчип, дезинфектор кылдыр ажылдаар дээш, 1972 чылда Кызылга келгеш, тускай курстар эртип алдым. Улуг уруумну чиигээним соонда, чаш уруглуг кижиге хлор-биле ажылдаары хоралыг боорга, санитаркалай берген мен. Лабораторияга 40 ажыг чыл дургузунда санитаркалааш, хүндүлүг дыштанылгаже үндүм.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Мөңгүн-Тайгага баштай келгеш, каш ай дургузунда ажыл манап турган үемде, Тоолайлыгда өшкү кадарчызының аалынга сакманщиктеп тургаш, уругларым ачазы Александр Очурович Доңгак-биле таныжып алган мен.
Ынчан өшкүлер түлүктей берген үеде инчеек тудуп алгаш, чүгле дажыглап билир чүве болгай. Эки ажылдаан дээш, 95 анайны меңээ онааган чүве. Май байырлалында хуралдап чеде бээривиске, социалистиг чарышка бир дугаар чер алган болдум. Эң-не хөй анай өстүргеш, Ак-Довурак, Хову-Аксы дээш Тываның каас черлеринче аян-чоруктаар шаңнал алгаш, ол акшамга бодумга джемпер садып алган мен.
Өөм ээзи-биле өгленип алгаш, үр-даа чурттаваан бис. Ол 33 харлыында чиштеп чорааш, айыыл-халапка таварышкаш, чок болган. Ожуктуң үш дажы дег кыстарымны чааскаан өстүр азырап алдым. Ам 7 уйнуктуг мен.
Кыстарым кайызы-даа тергиин өөренир болган. Идик-хеп чедишпес берге үелерде уругларымның хевин, колготкадан бээр аргып бээр турдум. Улуг уруум Шончалай Александровна Кызылга эмнелгеге санитаркалап ажылдавышаан, эмчи училищезин дооскаш, амгы үеде Кызылдың Наркология диспансеринде эмчи сестразы болуп ажылдап чоруур. Күдээм база эмнелгеде санитар кылдыр ажылдап турар. Ортун кызым Аяна Александровна алыс эртеми садыгжы кижи. Амгы үеде база эмнелгеде ажылдай берген. Хеймер кызым Александра Александровна Кызылдың эмчи училищезин дооскаш, бир чыл ажылдааш, Иркутскунуң эмчи университедин доозуп алган. Бо хүннерде Мөңгүн-Тайга кожууннуң төп эмнелгезинде улуг эмчиниң оралакчызы болбушаан, ниити аарыглар эмчизи болуп ажылдап чоруур. Өөнүң ээзи шагдаалап чораан, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада хууда сайгарлыкчы.
– Хостуг үеңерде чүнү кылырынга ынак силер, Кара-кыс Сюрюновна?
– Мөңгүн-Тайгада «Мөңгүн» деп эм оъттар чыыр бөлүктүң удуртукчузу болгаш, хостуг үемде ол бөлүүм-биле тайга-таңды кезип чоруп каар бис. Одучу кылдыр мени ТывКУ-да биология башкызы Биче-оол Доңгак өөредип каан. Кадык амыдырал дээш «Дая-Чечээ» деп бөлүктү база удуртуп турган мен. Улгады бергеш күш четпестей бергеним ол-дур ийин. Ында ам аныяк уруглар удуртуп турар. Ол бөлүкте чүнү канчап турар бис дээрге, шошкуур, маңнаар бис. Тайга үнгеш, эм оът чыып алгаш кээр бис. Эртенгиниң 6 шакта суурдан үнүпкеш, тайга бажынче үнгеш, эм оъттар чыыр чаңчылдыг бис. Эм оъттар дугайында номчугаштар-даа үндүрүп турдувус.
Канчап эм оъттар чыып эгелээн төөгүм мындыг. Бир катап будум сына бээрге, элээн олурупкан мен. Сынган будумну эмнээр дээш, бөрү оъду ижип турдум. Элээн үе болганда эмчи рентгенге тырттырыптарга, сынган тиг чок, шуут-ла бүдүп калган болган. Ынчаар-ла эм оъттарны сонуургай берген мен.
Чыып алган эм оъттарымны хереглээн улуска үлеп бээр-дир мен. Тываның кайы-даа булуңундан улус эм оъттарны сураглап чедип кээр. Аарып-аржый берген улузунга хереглээш ындыглар. Тываның шупту кожууннарында одучулар бар. Аравыста харылзажып турар бис. Мөңгүн-Тайга дээрге кончуг изиг оъттуг, эм шынары кончуг чедингир чер-дир.
Тускай шериг операциязы болу бээрге, дайынчы оолдарга камгаланыр четки аргып, бөрттер даарап чорааш, волонтержу «Угулзалар» бөлүүн тургузуп алдывыс. Мөңгүн-Тайга кожууннуң Хоочуннар чөвүлели кожуунувустуң улуг назылыгларын аржааннадып-даа турар. Аржааннап турган үевисте Ак-Хөлдү долгандыр кылаштажып, кадык амыдырал дээш чүткүлүвүс черле салбайн чоруур бис. Хүндүлүг дыштанылгада хоочуннарга кадыкшылдан өске чүү херек боор.
– Ада-иеңерниң тос ажы-төлүнүң аразында кандыг-кандыг мергежилдиг улус бар?
– Авам, ачамның тос ажы-төлүнүң аразында кымны чок дээрил. Башкы, малчын, уран чүүл ажылдакчызы дээш кымнар-даа бар. Ынча хөй кижиниң аразындан мен чааскаан эмчи шугумунга ажылдап чорааным ол. Ынчалза-даа кады төрээннеримниң ажы-төлү, салгалдарывыста, келин-кенээттеривисте эмчилер хөй. Ол дээрге Зоя Тойлу — 70 ажыг харлыг акушер эмчи. Бай-Тайгада чурттап чоруур. Уран Бадыраа — диш эмчизи. Долаана Ховалыг — фтизиатр эмчи, Александра Доңгак — ниити аарыглар эмчизи, Адик Сай-Маадыр, Шончалай Доңгак, Март-оол Чүргүй-оол, Дарина Марзын, Азиат Куулар, Ая Чүргүй-оол, Валерия Дагбалдай, Даң-Хаяа Бадыраа, Даяна Чүргүй-оол, Саян Бадыраа— шупту эмчилер. Оон ыңай эмчи университединиң 6-гы курсчузу Тайгана Бадыраа дээш ниитизи-биле 17 кижи эмчи шугумунда ажылдап, өөренип чоруур болду. Ынчангаш эмчи шугумунда өөренип ажылдап чоруур уруг-дарыымга, дуңмаларымга, келиннеримге кел чыдар Эмчилер хүнү-биле байыр чедирип олур мен. Шилип алган мергежилинге чуртталгазының төнчүзүнге чедир шынчы арттарын база ажылынга ынак болурун, чонунуң хүндүткелин буянныг үүлези-биле ажылдап ап чоруурун күзедим!
Кады төрээннерниң ажы-төлү Шагаа байырлалында чыглып, ужуражып чоруур бис. Аймакта эң-не улуг өгбе болуп арткан эне-дир мен ийин.
– Амгы үеде Кызыл хоорайда чурттап чоруур ышкажыл силер. Хоорайга база суурга дег, хөй-ниити ажылдарындан чыда калбайн чоруур боор силер аа?
– Улуг уруумга Кызыл хоорайга чер саткаш, бажың тудуп алган бис. Ажы-төлүм ында чурттап турар. Ол черде бодумга база бажың туттуруп алгаш, хоорайга келгенимде аңаа чурттаар-дыр мен. Кызылга турганымда чалгаарай бээр мен. Чеже номчуттунар, чеже аргыттынар боор. Меңээ шимчээшкин херек. Баштай йога сонуургааш, ынаар бардым. Арай тааржып чадап кааш, ушуже барып эгеледим. Тренировка соонда дыка чиик апаар мен. Ушу дыка эки, мага-ботту доозазын шимчедиптер.
Октябрьдан эгелээш Цеченлинг хүрээзинде тускай шериг операциязынче чорудар четкилер аргып турар волонтержу бөлүк-биле кады ажылдап эгеледим.
– Назыныңарга дүүшпес аныяксыг, арныңарда сыгыглар безин чок-дур, Кара-кыс Сюрюновна. Чажыдыңарны ажыдып бээр силер бе?
– Арнымга чүнү-даа чагбайн турар мен. Спортка ынак мен. Чаңгыс черге олуруп шыдавас, үргүлчү шимчээшкинде мен. Аныяксыг чараш болур дизе, спорт-биле өңнүктежип, кадык амыдыралдың дүрүмнерин сагыыр. Шимчээшкин – чуртталга-дыр. Тайга-сыннар кырлап, мага-ботту шыладыр кылаштап, маңнап, сула шимчээшкиннер кылып, эм оъттарны өөренип, оларны амыдыралга шын ажыглап билир боору чугула.
Ийи чыл болгаш 80 харлаар улуг өгбевистиң чиик-чаагайын, ушунуң шимчээшкиннерин кандыг-даа бергедээшкин чок кылырын магадавас аргазы чок.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...