| НОЯБРЬ 10 — РОССИЯ ФЕДЕРАЦИЯЗЫНЫҢ ИШТИКИ ХЕРЕКТЕР ОРГАНЫНЫҢ АЖЫЛДАКЧЫЗЫНЫҢ ХҮНҮ |
1965 чылдан эгелеп Ыраккы Чөөн чүкке 3 чыл шериг эрттиргеш, улаштыр Уссурийск хоорайга КАИ-ниң шериг автомобиль школазын экстерн-биле дооскаш, Тываже чаныптым.
Тээлиге келгеш, ажылдаары-биле Бай-Тайга кожууннуң Иштики херектер килдизиниң даргазы Өктек-оол Дамыдович Донгактың кабинединге кирип келдим. Стол артында бажының дүгү дыдырашсымаар, улуг карактарлыг аныяк кижи бижиттинип олур. Ооң эктинде үш бичии сылдыстарны база эскерип кагдым. Дарга-биле мендилешкеш, ажыл айтыргаш, комсомол райкомунуң путёвказын, шериг документилерни көргүстүм. Ол мени килдиске КАИ инспекторунга ажылдаарын чөшпээреди.
Даартазында Иштики херектер яамызынга эмчи комиссиязы эртер дээш, Кызылче АН-2-ге олурупкаш, ужуптум. Кызылга эмчи шинчилгезин эрткеш, шериг формамны солуп, яамыдан шагдаа форма алыр дээш, хеп складынга кирип келдим. Старшинадан форма айтырарымга, ол мээң мурнумче кедип каапкан эрги шагдаа форма октапты. Албадым. Хеп складындан үнгеш, Иштики херектерниң кадрлар килдизиниң начальниги подполковник Хунажыкка: «Форма хеп алыр дээш баарымга, старшина меңээ кедип каапкан эрги форма берди, та өлген кижиниң хеви, албадым» — дээримге, Хунажык бижиттинип олурган демир-үжүүн салып кааш, мээң-биле хеп складынга баргаш, демги-ле старшинага, чаа формадан бериңер деп дужаап кагды.
Мен-даа Хунажык даргага четтиргенимни илереткеш, Иштики херектер яамызының ядыызын кайгап, алган чаа формамны чүктеп алгаш үнүптүм.
Шак ынчаар 1969 чылда Бай-Тайга кожуннуң Иштики херектер килдизинге бир дугаар КАИ инспектору болуп ажылдап эгеледим. Көдээ черге милицияның берге, харыысалгалыг ажылынче сугда «балык» дег шымны бердим. Мен шагдаа килдизинге ажылдап эгелеп турумда Тыва АССР-ниң ИХЯ-ның сайыды Соян Сотпаевич Чакар турган.
КАИ-ге ажылдай бергеш, Тээлиге орук шимчээшкининиң дүрүмнерин хажыткан чолаачыларны доктаадып хынаарга, инспектор-биле маргыжар, туразының улуун көргүзер. Маңаа чолаачының культуразының дугайында чугаалаан-даа херээ чок. Олар көдээ черге ынчаар эзирик-элээр хостуг «чаңнап» өөренип калган хире. Ооң уламындан кожуунга автотранспорт озал-ондаа чылдан чылче көвүдээн.
Орукка чурум үрээш, КАИ инспекторундан торгаал алган чамдык партия кежигүнү чолаачылар мени райкомга билдиртип-даа тургулаан. Ынчалза-даа партия райкомунуң столунуң кырынга салыр хире менде «кызыл-даа», «көк-даа» билет чок турганы эки болган.
Ынчан меңээ улуг деткимчени Бай-Тайга кожууннуң прокурору Анай-оол Араптаңович Түлүш, кожууннуң суд даргазы Сериң-оол Шодук-оолович Сарыглар олар көргүскеннер.
Шаанда Кыдаттың «кара арагазын» ишпээн тывалар, ам орус водканы дашка ууптар кижи-ле ижер апарган. Ынчангаш 1970 чылдарда Тывага арагалаашкын, мал оорлаашкыны, бижектээшкин, кижи өлүрер чоруктар улам кедерээн. Чогум-на ынчан мээң акым Владимир Бораевич Кара-Салды ССРЭ-ниң чиңгине прокурору Р. Руденко Тыва АССР-ниң прокурорунга томуйлаан. Ынчаарда акым 32 харлыг турган. Ол ССРЭ-де эң аныяк республика прокурору болган.
Бир кежээ Тээлиниң доозуннуг кудумчузунга автомашиналар хынап ажылдап тур мен. Шагдаа форма хептиг, холумда шокар ыяштыг мен. Элээн орайтай бергенде, халдып орган бир машинадан ийи бичии уруглар чүгле чайладылар. Кудум «үнер» часкан. Демги машинаны доктаадырымга, турбайн халдып эрте берди. Чолаачы эзирик деп чүвени дораан билип кааптым. Ону соондан сүрер дээримге, «хаван» чадаг мен. Ол шагда КАИ-ге хамаанчок Бай-Тайганың бүдүн шагдаа килдизинге чүгле дың чаңгыс ГАЗ-69 деп маркалыг эрги үрелик автомашина бар, ол-ла. А дежурный кезекке хомудалдар кээрге, милиция ажылдакчылары дүн-хүн чок чадаг кылаштажып турганнар.
Ам канчаар, «думчукка тулганда бызаа сугжу» дээн ышкаш, кудумчудан машина дозуп алгаш, эзирик чолаачының соонче хаптым. Үр болбаанда сүрген машинам Тээли совхозтуң төвүнде бир бажың чанынга хенертен тура дүштү. Чолаачы бажыңынче кире халыды. Соондан казапча иштинче кирип кээримге, демги эзирик чолаачым менче балды тудуп алган уткуй халып келди. Эзирик чолаачының балдызын ушта соп алгаш, ол моон соңгаар кымче-даа балды көдүрбес кылдыр «ижин кара чокка» чугаалаштым. КАИ-ге бир дугаар ажылдап эгелээн хүнүмде чидиг балды бизинден ынчаар чайлаан мен.
Үстүнде бижээним эзирик чолаачы-биле таварылга соонда, бодумнуң хөй чылдарда КАИ-ге ажылдап келген үемде кем-херек үүлгедиишкиннерин мага хандыр көрген мен. Чүге дизе милиция ажылы айыылдыг. Кажан кем-херек болган черге чеде бээриңге, бир дугаарында сени ок, бижек манап турар. Бир эвес чазар болзуңза, борбак бажың-даа алзып болур сен. Чамдыкта чоннуң амыр-дыжы ол хире үнелиг болгулаар.
Бай-Тайга кожуунга бир чыл хире ажылдап чорумда, мени ажылдаары шыырак дээш, Барыын-Хемчиктиң Иштики херектер килдизиниң начальниги Биир-оол Сүвендүевич Ондар бодунга ап алды. Шак ол хүнден эгелээш КАИ-ге ниитизи-биле 32 чыл ажылдаан мен...
Шулуу КАРА-САЛ, ИХЯ-ның хоочуну, милицияның майору.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn