Эрткен неделяның төнчүзүнде, сентябрь 18-тен 20-ге чедир, бистиң республикага соңгулдалар болуп эрткен. Үш хүннүң дургузунда соңгукчулар Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының Күрүне Думазының тоску чыыжының депутаттары, Тыва Республиканың Баштыңы, Дээди Хуралдың Сүт-Хөлдүң чаңгыс мандаттыг 10 дугаар соңгулда округунуң депутады база муниципалдыг тургузугларның Төлээлекчилер хуралдарының 61 депутады дээш бадылааннар. Соңгулданың бирги хүнүнде Тывада шупту 187 соңгулда участоктары ажыттынган. Соңгулдалар үш хүн дургузунда эртенгиниң 8.00 шактан кежээкиниң 20.00 шакка чедир болган. Хамаатыларга эптиг болзун дээш, чаңчыл ёзугаар соңгулда комиссияларынга чеде бергеш азы бажыңынга соңгуур аргаларны база берген.
Тываның Баштыңы хоорайжыткан Каа-Хем суурда Солаан Базыр-оол аттыг культура бажыңында 90 дугаарлыг соңгулда участогунга соңгуп четкен. Владислав Ховалыг үнүн бээр дээш, өөнүң ишти база уйнуу-биле келген.
Республиканың Баштыңы бодунуң соңгаанын журналистер-биле интервьюга чугаалап тура, бөгүн чүгле мандаттарның салым-чолу эвес, а Россияның келир үези шиитпирлеттинер деп демдеглээн: «Күчү-күштүг Россия дээш үнүм бердим. Сайзырап, туттунуп, бурунгаар көрген Тыва дээш, эртенги хүнге бүзүрел дээш үнүм бердим»— деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Регионнуң удуртукчузу республика чуртта эң-не идепкейлиг, хамааты харыысалганың бедик деңнелин көргүзүп турар регионнарның санынче база катап киреринге идегелин илереткен болгаш, боттарының үнүн бээринче чаңгыс чер чурттугларын кыйгырган: «Келир үе – бистиң холувус-та» — деп, ол демдеглээн.
Тыва Республиканың (парламентизиниң) Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа база ол-ла соңгулда участогунга барып бадылаан.
“Хөй-ле чаңгыс чер чурттугларым ышкаш, мен база бо эртен күчүлүг Россия болгаш сайзырап турар Тывам дээш, бодунуң мергежээнин ажыл-херекке бадыткаан төлептиг кандидаттар дээш үнүм бердим. Чаңчыл езугаар соңгулда участоктары ажыттынган соонда, чон дораан-на хөйү-биле чыглып келген. Соңгулдаларже харыысалгалыы-биле баргаш, хамааты хүлээлгезин күүсеткен хөй-ле таныыр-билир кижилеримге ужураштым” – деп, ол чугаалаан.
База 1973–1991 чылдарда Тываны удуртуп, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретарынга ажылдап чораан Григорий Ширшин РФ-тиң Күрүне Думазының депутаттарының база Тыва Республиканың Баштыңының соңгулдаларынга киржип, сентябрь 20-де Кызыл хоорайда Улусчу чогаадылга бажыңында соңгулда участогунга өөнүң ишти Лидия Кирилловна-биле кады бадылаан.
“Россияның болгаш Тываның хөгжүлдези, республиканың сайзыралынга боттарының улуг үлүг-хуузун киирген хоочуннар, Тываны амгы үеде хөгжүдүп турар аныяктар, бистиң республикавысты келир үеде улам сайзырадыр чаш салгал дээш бодумнуң үнүмнү бердим” – деп, Григорий Чоодуевич чугаалаан.
Барыын-Хемчик кожуунга
Республиканың кожууннарынга соңгулдалар тус-тузунда база бир онзагайы-биле болуп эрткен. Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык сумузунга 55 дугаар соңгулда участогу суурнуң Культура бажыңынга болуп эрткен. Ооң даргазы Наталья Ооржактың чугаалап турары-биле алырга, соңгулданың кайы-даа хүнүнде эртенгиниң 8 шактан тура чон бадылаары-биле оочурлап турганнар. Оларның хөй кезии аныяктар база чон черле ниитизи-биле кончуг идепкейлиг болганын ол демдеглээн.
Аныяктар бадылаашкынны чурттуң келир үезинге эргежок чугула деп демдеглевишаан, киир бижидилгелиг черинге ырактан келгеш безин соңгуп турган.
Олча Бавуу: “Амгы үеде бодум Кызыл хоорайда чурттап чоруур мен. Киир бижидилгем Ак-Довурак хоорайның Юбилейная кудумчузунда. Ынчангаш соңгулдага киржири-биле дүүн мында чедип келдим. Соңгууру кончуг чугула деп санаар мен. Чаңгыс кижиниң үнүнден безин чурттуң келир үези, бистиң амыдырал-чуртталгавыс база оон хамааржыр”.
Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык школазының хоочун башкызы Ичин Ооржак 55-ки соңгулда участогунга бадылаары-биле чедип келген. Ол школага чуртталгазының 53 чылын тураскаадып, төөгү, тыва дыл, чогаал башкылап чораан. Амгы үеде ол хүндүлүг дыштанылгада. “Соңгулда дээрге чоннуң боттарының күзели-биле соңгуп, чуртувустуң хөгжүлдези, келир үези дээш кижи бүрүзүнүң үнүн бээр хүлээлгези-дир. Ынчангаш мен база хамааты хүлээлгем күүсеттим. Шагда соңгулдалар үезинде оюн-тоглаа, культурлуг хемчеглерни дендии хөйнү эрттирер турган. Ол канчаар-даа аажок улуг байырлал болур. Амгы үеде база дүжүт байырлалын эрттирип, чон боттарының тарып алган ногаазын садып-саарып, ыры-хөгжүм куттулуп, идепкейлиг кээп турар-дыр. Чуртувустуң, кожуунувустуң, суурувустуң бурунгаар хөгжүлдези дээш, бүгү тыва чонумга экини күзедим. Улуг даргавыс Шериг-оол Дизижиковичиниң чугаалааны ышкаш “Эрткен үени сагынмышаан, келир үеже бурунгаар” деп чонумну кыйгырып тур мен” – деп, хоочун эне чугаалаан.
Кожууннуң кайы-даа булуңунда чонну байырланчыг уткуп-хүлээп турган. Чон база боттарының ээлчээнде тыва тоннарын кеткилепкен байырымныг сеткил-хөөннүг кээп соңгааннар. Шак-ла ындыг байдалды Кызыл-Мажалык суурнуң 52 дугаар соңгулда участогу база катап бадыткаан. Соңгукчулар аразында бир дугаар соңгуп турар 18 харлыг элээди оолдар, кыстар сонуургалдыы-биле келгени илереттинген. Оларның аразында Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазының доозукчузу Менди Саая соңгулдага хамаарыштыр бодунуң үзел-бодалын илереткен: “Соңгуур назы-хар чеде бергенимге өөрүп тур мен. Чурттуң салым-чолун шиитпирлээр соңгулдага киржири меңээ улуг чоргаарал-дыр. Кижи бүрүзү бодунуң шилилгезин кылыр ужурлуг”.
Ол-ла суурнуң база бир хөй ажы-төлдүг чурттакчызы Анай-Хаак Буянды уругларының келир үези дээш соңгуп келгенин илереткен: “Кандыг-даа ада-ие кижи ажы-төлүм эки чурттазын дээр. Ынчангаш мен база дөрт ажы-төлүмнүң келир үези эки болзун дээш, өг-бүлем-биле соңгуп чедип келдим. Бистиң шилилгевис республиканың сайзыралынга ужур-дузалыг болур дээрзинге бүзүреп тур мен. Соңгулда дээрге-ле кижи бүрүзүнүң хамааты эргези болурундан аңгыда, келир салгалдың мурнунга хууда харыысалгазы-дыр”.
Кожуунда чоннуң адаары “шавар-хааржак” ажылдап турза-даа, Шекпээр сумузунуң малчыны Шолбан Сарыглар соңгууру-биле участокка аъттанып алгаш чедип келген. “Кышка белеткел кидин түлүк чоруп турза-даа, бадылаашкынга үнүм берип, хамааты хүлээлгем күүседип чедип келдим” – деп, ол чугаалаан.
Чөөн кожуунга
Чөөн-Хемчик кожууннуң төвү Чадаана хоорайга соңгулда хүннери канчаар-даа аажок байырланчыг байдалга эрткен. Кайы ырактан-на ыры-хөгжүм дыңналып, Культура бажыңының мурнунда чадаанажылар боттарының тараан ногаа аймаан делгеп сатканнар. Соңгуп кээп турар чоннуң хөй кезии тыва хептерлиг, чайгаар-ла байырланчыг сеткил-хөөнү оттуп турганнар.
Чадаананың 61 дугаар соңгулда участогу хоорайның Мерген-Херел Монгуш аттыг культура бажыңынга бодунуң ажылын күүсеткен. Чон аңаа баштайгы хүнден тура-ла хөйү-биле соңгуп эгелээннер. Ында ниитизи-биле 1617 соңгукчу бар. Ол дугайында соңгулда комиссиязында 10 чыл ажыр ажылдап турар соңгулда участогунуң даргазы Нелли Севен дыңнаткан: "Бистиң соңгукчуларывыс аажок идепкейлиг болгаш харыысалгалыг. Кезээде 50 хуу ажыр соңгуурлар. Бо соңгулда участогунда 4 аңгы партиядан хайгааракчылар ажылдап турар. Оон аңгыда соңгулда участогунче янзы-бүрү чылдагааннар-биле кээп шыдавас хамаатыларның бажыңнарын эргип турарлар. Соңгулда участогунда 18 хар четкеш, бир дугаар соңгуп турар 20 элээди бар".
Тус черниң чурттакчызы Ольга Ооржак тыва хевин кедип алгаш, кымны-даа мурнай соңгуп чедип келген. Ол бүгү чурттакчы чоннуң, төрел чонунуң, ажы-төлүнүң, чурттуң келир үези, чаагай чоруу дээш соңгаан. “Меңээ соңгулда дээрге-ле үргүлчү байырлал-дыр. Ынчангаш мен тыва хевим кедип алдым. Ол дээрге-ле бодумнуң ёзу-чаңчылдарымга болгаш өскен-төрээн республикамның келир үезинге хүндүткелимни илередип турарым-дыр. Ынчангаш ажы-төлүмнү, төрел чонумну аңаа чаңчыктырып чоруур мен. Келир үевисти бис боттарывыс шилип алыр ужурлуг бис”– деп, ол чугаалаан.
Чөөн-хемчикчилер бадылаашкынче колдуунда өг-бүлелери-биле кээп соңгуп турганнар. Оларның аразында Хайыракан сумузундан Чинчи, Радмир Ландыктарның өг-бүлези шаандан тура-ла соңгулдаже ажы-төлүн эдертип алгаш келири чаңчыл турганын демдеглээннер: “Ооң мурнунда соңгулдаже ажы-төлүвүс-биле келир турдувус. Ам олар өскен. Боттары аңгы өг-бүлелиг апаргаш, бистиң чаңчылывысты база уламчылап чоруурлар”.
Бажың-алаакчыларның өөрүшкүзү
Бажың-Алаак суурнуң 19 харлыг чурттакчызы, Тываның информастыг технологиялар техникумунуң 3-кү курузунуң сургуулу Ринчен Ооржак бо чылын чер-чуртунуң салым-чолу дээш бир дугаар соңгуп чедип келген. "Соңгулдада бир дугаар соңгуп чедип келдим. Меңээ ол аажок солун болгаш өөрүнчүг-дүр. Мээң сургуул эштерим база боттарының суурларында бир дугаар соңгуп турарлар. Соңгуп чедип келиримге, хол белээн база сундулар. Өөрүп четтирдим" — деп, Ринчен Ооржак чугаалаан.
Ооң мурнунда чылдарга деңнээрге, бо соңгулдаларда соңгуп турар кижилер саны хөй. Даң бажында-ла 250 кижи соңгуп каапкан. Ниитизи-биле Бажың-Алаак суурда 928 чурттакчы бар. Чоокку 5 чыл дургузунда Бажың-Алаак сумузунда чаартылгалар болуп, чурттакчылар саны база көвүдеп турарын соңгулда участогунуң даргазының оралакчызы Белла Ооржак демдеглээн.
Суурнуң чагырга даргазы Владимир Монгуш чоокку чылдарда суурунуң сайзырап, чаарттынып, ылаңгыя аныяктарның Бажың-Алаакче хөйү-биле дедир көжүп кээп турарын өөрүшкү-биле демдеглээн: “Бистиң суурувус сайзырап турар. Эң-не чугула чүүл кожуун төвү биле суурувус аразында орукту кылып каан. Чадаанаже ажылдап турар аныяктарывыс база хөй. Чорупкаш, дедир көжүп кээп, мында бажыңнар тудуп ап турарлары база бар. Фельдшер-акушер пунктузу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилеринге “Алдар” аллеязы дээш суурувуста чаартылгалар-ла хөй. Ол биске канчаар-даа аажок улуг өөрүшкү-дүр. Суурувус ам-даа сайзыраарынга бүзүреп, чон идепкейлии-биле соңгуп кээп турлар”.
Ол ышкаш Россияның Маадыры Буян Куулар өскен, төрээн Теве-Хая суурунга соңгуп четкен.
"Мен бодумнуң төрээн чер-чуртум Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая суурда соңгуп чедип келдим. Бистиң республикавыс болгаш өндүр улуг Россияның келир үези дээш бодумнуң шилилгемни кылдым. Бистиң чаңгыс чер чурттугларывыс база боттарының чурттап турар черлериниң аайы-биле соңгулда участоктарынга кижи бүрүзү барып соңгуур дээрзинге бүзүреп тур мен" - деп, ол чугаалаан.
Сүт-Хөл
Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа сумузунда 132 дугаар соңгулда участогунуң даргазы Олесья Ховалыгның чугаалап турары-биле алырга, ында 509 соңгукчу бар. Малчын одарларже база үнүүшкүннерни кылган. Бир дугаар соңгукчу 7 шак 45 минута үезинде келген. Кара-чыраажылар соңгулдаже чүгле боттары эвес, а өг-бүлелери-биле идепкейлиг келгеннер. Оон аңгыда ажы-төлүн эдертип алгаш, соңгулда канчаар болуп эртерин сонуургадып, патриотчу кижизидилгени база чорутканнар.
Алена Монгуш бир дугаар келгеш соңгаан. "Соңгулда комиссиязы дыка чараш кылдыр уткуп, хүлээп алды. Өөм ээзи-биле кады келгеш соңгудувус. Соңгулда комиссиязы ажыттынарга, чурттакчы чон хөйү-биле чыглып келгеш, оочурлап тургаш соңгудулар. Биске бир дугаар соңгукчу дээш чараш белекти база берди" – деп, ол сагыш-сеткили-биле үлешти.
Ниитизи-биле Тываның чурттакчылары соңгулдага идепкейлии-биле киришкеннер.
Чыжыргана СААЯ.
Буян Ооржактың база Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn