Светлана Салчак 1965 чылда Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга малчын араттар Допчаа, Сандан Салчактарның хөй санныг ажы-төлүнүң алды дугаар уруу болуп төрүттүнген. Төрел аймактан эң-не эрестиг, орлан-шоваа, уян-чымчак сеткилдиг кызы. Кызыл-Даг ортумак школазын дооскаш, Кызыл хоорайның эмнелгезиниң соматика салбырынга болгаш Бай-Хаактың төп эмнелгезиниң халдавырлыг аарыглар салбырынга санитаркалап ажылдап чораан. Адазы аарааш чок апаарга, авазынга дузалажып, мал-маганын кадаржып эгелээн. Ажылынга бердинген, ак сеткилдиг, дузааргак, бедик мөзү-бүдүштүг болгаш, эмнелгеде аарып чыдар кижилерниң база эмчи сестраларының, эмчилерниң хүндүткелин чаалап ап чораан. Бөдүүн ажылчын кижи болгаш кандыг-даа улус-биле эки чугаалажып билир, чугаа-домаа топтуг, кижизиг. Светаның ажылынга харыысалгалыг чораанын кады ажылдап чораан эш-өөрү, эмчилер бо хүнге чедир сактып чоруурлар. Шак ындыг буянныг чуржумга чоргаарланмас аргам чок.
Ачазы Света 10 хар ажа дүжүп чорда, өске оранче чорупкан турган. Угбалары, дуңмалары амыдырал-чуртталгазының аайы-биле өскээр чурттап, ажылдап чорупканнар. Кызыл-Дагда угбазы, честези суглар-биле кады авазынга дузалажып, мал-маганын кадарып, өстүрүп эгелээннери ол. Оон бээр Света чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир эвээш эвес каш чүзүн мал-маганны төлептиг азырап, өстүрүп чораан. Боттарының мал-маганындан аңгыда, Кызыл-Даг ортумак школазының шээр малын база өстүрүп чорааннар. Светаның мал-маганынга бердингенин кижи магадап ханмас. Кыштың соогунда-даа, чайның изиинде-даа эртен эрте муң баш хой, өшкүлерин сүрүп алгаш, чүгле кежээ имиртиңней бергенде, аалынга кирип кээр. Оларын чүгле чадаг кадарар, аът черле мунмас. Бай-Тайга дээрге шыргай аргалардан, кадыр даглардан, бедик тайгалардан бүткен оран болгай, ол сериин изиг оъттуг черлерге мал-маганын одарладыр. Бистиң Таңды кожуунда болза аргалыг тайгалар иштинге хойлар кадарбас, тайга эдээнга кадарып чоруур. Ховуларже мал-маганын үндүр сүрүпкеш, оларны аалындан хайгаарап, дураннап орарлар. Кызыл-Дагның мал оъттаар черлери шоолуг хову чок, тайгаларлыг, кадыр дагларлыг черлерге мал кадарар. Ынчангаш мал-маганы аажок семис болур. Шыдаар улус ындыг черлерге мал-маган тудуп азыраар. Ындыгларның бирээзинге мээң чуржум Света база хамааржыр. Буду арай кемдээшкинниг-даа болза, оозунга чалынмас. Мен бир катап хой кадарып чоруурун сонуургап, соондан кылаштап-даа чордум. Аал коданындан ырак, кадыр-берт черлер, ындыг черлерге кылаштап чорбаан болгаш, бергедей бээр чордум. Чанынга чеде бергеш хөөрежип, канчап ындыг черлерге хой кадарып чоруурун, кокай-бөрүлер, чазыйлаан адыглар-даа таварышса канчаарыл, кортпазыңны деп-даа турдум. Мээң салган айтырыымга Света мынчаар харыылаан:
— Чогум харын бөрүлерге таваржып турган мен, кончуг ыдымны эдертип чоруур мен, ол кокайлардан хойларымны кадарар. Хойлар, өшкүлер кадарарда, кадыр дагларлыг черлер боорга, даянгыыш тудуп алгаш кылаштап чоруур мен. Бодум база садыгдан хлопушка (боо даажы ышкаш ыыткыр үн үндүрер чүүл) садып алгаш, бөрү кээрге, дааштаптар мен. Бөрүлер даянгыыжымны боо деп бодааш, корткаш халчып чоруптарлар. Ол дааш тайга иштинге даглыг черге дыка дааштыг, чаңгыланы бээр. Ынчангаш бөрүлер дезип чоруптарлар.
Хойларымны кадарган соонда, чанарда оларның бажынга туруп алгаш, аалче углай дааштаптарымга, коданынче маңнажып чоруптары база бар. Дыка ажыктыг херексел чорду.
Чуржумнуң орай дүне база таптыг удувазын кайгаар чордум. Ыттары ээре бээрге, тура халааш, ол-ла хлопушказын ыттарның ээрип турган черинче дааштаптар. Дыка-ла тывынгырын караам-биле көрдүм.
Светлана Допчааевна ада-иезиниң мал-маганын улаштыр бодунуң кадыын камнавайн, сөөлгү чуртталгазынга чедир ак сеткилдиг кызымак чоруу-биле муң баш ажыр өстүрген. Үжен ажыг чылдар иштинде мал ажылынга бердинип, эртен эрте тургаш, кежээге чедир кылып чораан чаңгыс-ла ажылы ол.
Мал ажылынга эмин эрттир бердинип чорааш, 4 чыл ажыг үе иштинде аар-берге аарыгдан аараан. Угбалары, дуңмалары даай-авазының аарыын соңгаарга-даа эмнедип, хам-ламаларга-даа киирип, экиртип алыр дээш кыстылар. Дөмей-ле хей болду.
Сөөлгү катап Ээрбекте кыштаанга аарып чыдырда, хондур хөөрештим. Аарыынга-даа чалынмайн, Таңдының Дүрген суурда чурттап, ажылдап турар дуңмазындан Таңды кожуун чери оът-сигенниг чер болгай, мал чемин амдыгааштан эгелеп сигенниг улустан садып алырын дуңмаларынга чагып олурар кижи болду. Бо чылын кыш-даа арай берге боор деп чагып-сургап турганы ол. Оон ыңай инектер төрүгүлепкен, бызааларын таптыг эмзирер, инектерни саггаш, хойтпак, өремеден кылырын база чугаалап олурду. Аажок аарып турар хирезинде мал-маганынче сагыш салып оргаш, хөөкүй чуржум ынчаар чок болду.
Көдээ ажыл-агыйның тергиини, янзы-бүрү хүндүлел бижиктерниң, хөрек демдектериниң эдилекчизи, төрээн чери Бай-Тайгазының, Кызыл-Дааның, Улуг Көп-Сөөктүң мурнакчы малчыны Светлана Допчааевна Салчак 2026 чылдың алды айның 26-ның хүнүнде аар аарыгның уржуундан кезээ мөңгеде төрээн черинден, төрел чонундан, эш-өөрүнден, чоок кижилеринден чарлып чорутканы ол. Улуг уйгуң удуп дыштан, чараш чуржум.
/ Сергей ОЮН.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn