Россияга Национал төлевилел федералдыг программа дугайында 2005 чылда РФ-тиң Президентизи В. Путин Чазак хуралынга чарлаан. 2006 чылдың январь 1-ден тура төлевилел боттанып эгелээн. Эң-не баштай дөрт чугула угланыышкын турган. Ынаар «Кадыкшыл», «Россияның хамаатыларынга таарымчалыг чуртталга оран-савазы», «Өөредилге», «Агроүлетпүр комплекизиниң хөгжүлдези» кирип турган.
Национал төлевилелдерниң хөгжүлдезиниң дараазында чугула чадазы Россия Федерациязының Президентизиниң 2018 чылдың май 7-де үндүрген 204 дугаар чарлыы-биле эгелээн. Ол үениң дургузунда национал төлевилелдер элээн хөгжээш, демография болгаш кадык камгалалындан эгелээш, экология болгаш сан-чурагайлыг экономикага чедир чаа адырларны хаара тудупкан.
Россия Федерациязының Президентизиниң 2024 чылдың май 7-де Чарлыы-биле 2025-2030 чылдарда национал төлевилелдерниң чаа эргилдезин бадылаан. Россияның 2030 чылга чедир болгаш 2036 чылга чедир узун хуусаалыг национал хөгжүлде сорулгаларын тодараткан. Ол сорулгаларны чедип алырының чаңгыс аай планын 2025 чылдың январь 9-та бадылаан.
Россияның өске регионнарында ышкаш Тыва Республика база национал төлевилелдерде идепкейлии-биле киржип турар. Тыва Республика бо хүннерде 11 национал төлевилелдерниң боттандырылгазында киржип турар, оларның аразында 39 регионалдыг төлевилелдер база бар. Ол дээрге «Өг-бүле», «Аныяктар болгаш уруглар», «Чуртталга инфраструктуразы», «Үре-түңнелдиг болгаш чижилгелиг экономика», «Экологтуг чаагай байдал», «Технологтуг хандырылга болгаш аъш-чемниң айыыл чок чоруу», «Туризм болгаш аалчылар хүлээп алыры», «Делегей кооперациязы болгаш экспорт», «Ужудукчу чок ужар системалар», «Күрүнениң экономика медээлери болгаш чурагайлыг эде тургустунуушкуну» дээш оон-даа өске.
Чижээлээрге, «Узун болгаш идепкейлиг чуртталга» национал төлевилел ёзугаар республиканың беш кожуунунуң төп эмнелгелеринге капиталдыг септелге ажылдары кирип турар. Оон аңгыда сумуларда фельдшер-акушер пунктуларын база немей туткан.
«Өг-бүле» национал төлевилелдиң ачызында регионнуң аңгы-аңгы кожууннарында беш культура одагларын чаарткан. Ийи уруглар садынга септелгелер. Кызыл хоорайның Вавилин ээтпээнде уруглар садының тудуу. «Аныяктар болгаш уруглар» деп национал төлевилелдиң деткимчези-биле өөредилге черлериниң болгаш аныяктар төптериниң капиталдыг септелгези. Ак-Довурак хоорайда Аныяктар төвүнүң тудуу болгаш Туран хоорайда 825 олуттуг школа тудуу кирип турар.
«Чуртталга инфраструктуразы» нацтөлевилелдиң ачызында республиканың 31 хөй-ниити черлериниң чаагайжыдылгазы боттанган. Ол ышкаш чурттаарынга таарымчалыг хоорай хүрээлеңи төлевилел база шак бо адырже кирип чыдар. Ук төлевилелдиң ачызында чеже дыштанылга парктары туттунганын, чаарттынганын билир бис. Ниитизи-биле республика девискээринде федералдыг болгаш регионалдыг 59 километр оруктарны «чуртталга инфраструктуразы» национал төлевилелдиң ачызында септээн. «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилелдиң иштинче 2028 чылга чедир бок болбаазырадыр комплексти болгаш чаа полигонну ажыглалче киирери планнаттынган.
Национал төлевилелдер Тывада идепкейлии-биле боттанып турар. Ооң база бир бадыткалы Эрзин кожууннуң Бай-Даг сумузунуң культура одааның капиталдыг септелгези «Өг-бүле» национал төлевилелдиң деткимчези-биле чоокта чаа доозулган. Чаарттынган культура одаан ажыдып, тус черниң чурттакчы чону өөрүп байырлаан. Тываның Культура яамызы чүгле Эрзин кожууннуң Культура эргелелинге эвес, а чаартылгага хөй үезин болгаш күжүн киирген сумунуң чурттакчы чонунга өөрүп четтириишкинниң бижиктерин тывыскан.
База бир чижек «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилел ёзугаар Ак-Тал болгаш Хөлчүк талазынче ниитизи-биле 1 километр 800 метр черде кылган орукту хынаан. Ажыл доозулган.
Септеттинген оран-сава бүрүзү, кылдынган орук бүрүзү тус черниң чурттакчы чонунга чурттаарынга таарымчалыг байдалдарны тургузуп, хөгжүлдеге улуг идиг болуп турары чугаажок.
Айдың ОНДАР.
Чуруктарны Эрзин кожууннуң социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn