| “Чуртталганың инфраструктуразы” национал төлевилел |
Тываның дугайында “дугуйлар кырында республика” деп чугаалажыр. Ол, шынап-ла, ындыг, пассажирлер аргыштырылгазы болгаш чүъктер сөөртүлгезин чүгле автотранспорт-биле Тывада чорудуп турар. Ынчангаш Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг республикада оруктарның эки шынарлыг болгаш айыыл чок чоруунче улуг кичээнгейни угландырган. Сөөлгү 5 чылдар дургузунда чүгле кожууннар аразында ниити узун дурту 700 километр ажыг оруктарны бүрүнү-биле чаарткан. Оруктарның шывыгларын чаартып, оларга автотранспорт шимчээшкинин айтып, дүне чырып турар демдектерни тургусканы эң ылаңгыя пассажирлер аргыштырылгазын айыыл чок болдурган. Республиканың удуртукчузунуң бодунуң даалгазы-биле транспорт шимчээшкининге айыылдыг хире участоктарга септелге ажылдарын чоруткан. Чижээлээрге, Кызыл – Тээли автотрассада Баян-Кол биле Ийи-Тал суурларга аразында дөштерлиг, ээр-дагыр оруктуң участогун септээн, орукка дүне чайыннап чырыыр шугумнарны шыйып чоруткан, демдектерни тургускан соонда, аңаа автотранспорт озал-ондаа көскүзү-биле эвээжээн.
Эрткен 5 чыл дургузунда септээн орук участоктарын шуптузун санап адаары белен эвес. Кызыл биле Каа-Хем кожууннуң төвү Сарыг-Сеп суур аразында орукту, Чадаана хоорай биле Сүт-Хөл кожууннуң төвү Суг-Аксы суур аразында орукту, Шагаан-Арыгже, Хову-Аксынче, Бай-Хаакче кирер оруктарны септээни дээш оруктарын чаарткан өске-даа чурттакчылыг черлерни ам-даа адап болур. Чоокку үеде Мөңгүн-Тайга кожууннуң төвү Мугур-Аксы суурнуң төп кудумчузун асфальт-биле шывар ажылдар эгелээн. Аңаа регионнуң удуртукчузу боду киришкен.
Ырак-узак, чедери берге Тожуже арттар-сыннар ажыр оруктуң септелгезин чоруткан. А кол-ла чүүл – Доора-Хем хемни кежир көвүрүгнүң тудуун доозуп, ажыглалга кииргени. Тожу-биле автотранспорт харылзаазының экижээни республикага улуг ужур-дузалыг социал-экономиктиг болуушкун болган.
Тываның найысылалы Кызылдың оруктарын эде тургузуп септээни хоорай иштинге автотранспорт шимчээшкинин эптиг болгаш айыыл чок болдурган. Титов биле Бай-Хаак кудумчуларын делгемчидип, аай-дедир шимчээшкинниг дөрт дилиндектиг кылдыр чаартканы, хоорайның төвүнден мурнуу микрорайоннарже, Иркутск кудумчуже үне бээр арганы чолаачыларга берген. Спутник микрорайондан орукту тудуп, Кызылдың мурнуу районнары болгаш солагай талакы дачаларже дорт чоруй баар арганы автотранспортка тургускан.
Дружба кудумчунуң уламчызы Колхозная кудумчуну үндезини-биле чаартып септээни хоорай хевирлиг Каа-Хем суурже, “Дар” дачаларже болгаш Каа-Хем кожуунче автомашиналар эптиг үне бээр байдалды тывылдырган. Аай-дедир ийи-ийи, ниитизи-биле дөрт дилиндектиг орукка автотранспорт шимчээшкини эптиг болгаш айыыл чок апарган. Колхозная кудумчуну чаартып септээри белен эвес болган. Чүге дээрге бо оруктуң адаан кежилдир чер иштинде харылзааның, электриниң болгаш коммунал четкилер хөй, оларны чаартыр ажылдарны база чоруткан. Бо нарын ажылдар Тываның Баштыңының хууда хайгааралынга турганын демдеглээр апаар.
Кызыл хоорайның кудумчуларында оруктарны чаартырынга 2026 чылда найысылалга болуп эрткен дөрткү буддийжи шуулган база дыка салдарлыг болган. Аңаа белеткел үезинде Московская кудумчуну бүрүнү-биле чаартып септээн болгаш чаагайжыткан. Амгы үеде Московская – найысылалдың эң чараш кудумчуларының бирээзи. Щетинкин-Кравченко, Ленин кудумчуларга чоруткан септелге хоорайның төп девискээрин чараштыр өскерткен. Бо болгаш өске-даа кудумчуларда тротуарларга брусчатканы чатканы, газоннарга ногаан оът-сигенни болгаш чечектерни тарааны оларны улам чараш болдурган. Кудумчуларда оруктарны септеп тура, оларның электри-биле чырыдылгазын база чаарткан.
Сөөлгү беш чылда хоорай, суурларда оруктарны чаартып септээни оларның ниити овур-хевирин улам аянныг чараш овур-хевир киирген. Ол бүгү Тываның чурттакчыларынга, республикага келген аалчыларга көскү.
Республиканың автооруктар инфраструктуразында чедиишкиннерни дараазында чылдарда улам хөгжүдер сорулгалар дугайында база Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чугаалаан. 2030 чылга чедир чурттакчылыг черлер аразында ниити узун дурту 750 километр орук участоктарын үндезини-биле чаартырын планнаан. Хоорай, суурларның иштики оруктарын база чаартыр. Ниитизи-биле 1,4 муң километр оруктарны нормативтиг негелделерге дүүштүр чаартып септээн. Бо улуг хемчээлдиг ажылдарны чорударда, эрткен 5 чылдың арга-дуржулгазынга база даяныр апаар.
Ш. МОҢГУШ.
ТМГ-ниң чуруктары.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn