Чээрби ажыг чыл Тывага чурттап, тыва дылды хандыр өөренип алгаш, сонуургалдыг чүдүкчү чонга сарыг шажын өөредиин суртаалдап, билдингир кылдыр тайылбырлап берип чораан буянныг башкы Геше Лобсанг Тхуптенниң өөредиглериниң «Бүзүрелдиң өшпес чырыы» деп номунуң таныштырылгазы эрткен неделяда Тыва культура төвүнге болган.
Номнуң кол редактору Россияның буддийжи университединиң доцентизи Чечек Адыгбай номнуң үнүп келген төөгүзүн болгаш аңаа киришкен улус дугайында таныштырган. Харыысалгалыг редактор Валентина Оскал-оол, редакторлар Байлак Ооржак, Геннадий Донгак, өрүкчү Людмила Ооржак болгаш Чечена Норбу, Начын Кунуужап башкының ажылдап кылган номунуң тургузукчузу – педагогика эртемнериниң кандидады, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның библиотека херээниң хоочуну Зоя Монгуш. 2001-2002 чылдарда Геше Лобсанг Тхуптен башкының «Найырал» кинотеатрынга тыва чонга эрттирип турган өөредиглерин Зоя Мытпыылаевнаның лекциялар кылдыр чыып бижип чорааны анаа эвес болган. Ол 25 чыл эрткенде, сонуурганчыг ном кылдыр үнүп келген.
Тывада Лобсанг Тхуптен башкыны танывас улус чок деп болур. Ол Тывага эң баштай чалалга-биле 1993 чылда моорлап келген. Ооң соонда доктаамал тыва чон аразынга амыдырап, чүдүлге-сүзүк талазы-биле эге билиглерни берип, Тывага сарыг шажынны сайзырадыры-биле 1996 чылда чедип келген. Көңгүс аңгы дылдар бөлүүнге хамааржыр төвүт дылдыг башкы тыва дылды шиңгээдип ап, хүн бүрүде чон-биле аралажып, кады кожа чурттап келгенинден дылдың эдилекчилеринден дудак чок кылдыр өөренип алганының ачызында буддизмниң өөредиин тывалап чорудуп турган. Баштайгы чылдарында черле бодунуң аяны аңгы кылдыр дыңналза-даа, кол утказы билдингир турган. «Бүзүрелдиң өшпес чырыы» деп номда ийи муң чылдар эгезинде башкы тыва дылга канчаар чугаалаар турган-дыр, ол-ла хевээр аянын арттырып каан. Чаа номнуң таныштырылгазынга келген башкының өөреникчилери болгаш мөгейикчилери номну ажып, номчуп көргеш, ала-чайгаар башкының үнү дыңналып келир-дир, сактырга-ла, башкывыс чанывыста чугааланып олурар ышкаш-тыр деп бедик үнелелди берген.
Бо чылын Геше Лобсанг Тхуптен башкы 60 харлап, чырыткылыг чаагай оранче чоруй барганындан бээр 5 чыл болуп турар. Бо юбилейлиг чылда башкының 3 дугаар ному үнгени ол. Мурнуку чылдарда он ажыг ному тыва, орус дылдарга парлаттынган. «Чырык дуза» деп 4 кезектиг амыдыралга херек өөредиглер номнарын көрбээн улус чүдүкчү чон аразында чок деп болур.
«Ламрим» шажын организациязының үндезилекчизи, биче сеткилдиг, чончу башкының бо номунда буддийжи өөредигниң баштайгы билиглерин, тыва дыл, тываларның ёзу-чаңчылдары, чүдүлге-сүзүүнүң дугайында өөредигни хүн бүрүнүң амыдыралындан чижектерни киирип тургаш, билдингир, бөдүүн дылга тайылбырлаан.
Хемчегге ТР-ниң улустуң артизи, Тываның улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш хүндүлүг башкы дугайында чылыг сактыышкыннарны кылып, буддистерниң Ыдык ырызын бараалгаткан.
Сарыг шажынны сүзүглеп, ооң өөредиин шиңгээдип ап, «Ламримге» хүндүткелдиг Геше Лобсанг Тхуптен башкының өөреникчилери бооп чораан аныяк-даа, улуг-даа назылыг чүдүкчүлер «ном доюнга» өөрүшкүлүг киржип, чээрби ажыг чыл бурунгаар болуп эрткен өөредигниң ном кылдыр үнүп келгенинге өөрүп четтиргенин илереткен.
«Чүдүлгем дээш амы-тынымны-даа харамнанмас мен» – деп чораан башкының изиг күзелин боттандырып шыдаанынга номну чыып тургускан, чырыкче үндүрген хүндүлүг кижилер сеткилинден өөрүп, чаа номнуң тыва чонга дуза болурунга идегеп турар. «Кымны-даа Буддага чүдүүр ужурлуг сен деп кым-даа албадавайн турар. Кижи бүрүзү кайы бурганга чүдүүрүн, кайы шажынны шилип алырын боду билир. Ынчалза-даа бо хүннүң байдалы-биле республиканың чурттакчы чонунуң хөй кезии буддизмни шилип алган» – деп, философия эртемнериниң кандидады Чечек Адыгбай демдеглээн.
Надежда КУУЛАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn