Россияда 2019 чылдан тура «Чуртталга оран-савазы болгаш хоорай хүрээлеңи» национал төлевилелдиң шугуму-биле «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» федералдыг төлевилелдиң ачызында чурттуң бүгү регионнарында хоорай, суурлар аян-шинчи кирип турарын шупту билир бис. Ооң кол сорулгазы – хоорай-суурларның овур-хевирин чаартып, хөй-ниити девискээрлерни аян киирип, тус черниң чурттакчыларынга болгаш аалчыларга таарымчалыг, эптиг байдалды тургузары. Бо төлевилел хоорай инфраструктуразын сайзырадыр кол аргаларның бирээзи апарган болгаш дээштиг, чедимчелиг болгаш үре-түңнелдиг боттанып турар.
2027 чылда чаагайжыдар хөй-ниити девискээрлерин шилиири-биле VI Бүгү-российжи онлайн-бадылаашкынны апрель 21-ден июнь 12-ге чедир эрттирген. Чурттуң регионнарының аразындан Тыва эң-не хөй көргүзүглүг болганын Россияның тудуг болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый сайыды Ирек Файзуллин онзалап демдеглээн. Тыва Республика онлайн-бадылаашкынның лидери болган болза, республикага Улуг-Хем биле Барыын-Хемчик кожууннар тергиидээн. Ол ийи кожуун планнаан саннарын 200 хуу ажыр бадылаан.
Улуг-Хем кожууннуң 8620 чурттакчызы (44,89 хуузу) онлайн-бадылаашкынга киришкен. Эң-не хөй үн алган төлевилелдерни 2027 чылда чаагайжыдар. Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайга тургузар 2 төлевилел федералдыг акшаландырыышкынны алыр. Ол дээрге Өг-бүле парыгын чаагайжыдар ажылдарның ийиги кезээ биле Октябрьская кудумчузунуң төп кезээн чаагайжыдары-дыр. Онлайн-бадылаашкынга киржири-биле 145 волонтёр бүрүткеткен, оларның 98-и бадылаашкын ажылдарынга киришкен.
База бир идепкейжи Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык сумузунга ГТО эрттирер черлиг уруглар шөлчүгежи дээш 4076 кижи, а Шекпээрге “Хүреш” стадиону турзун дээш, 3976 кижи бадылаан.
Өске кожууннарны база сонуургап көрээлиңер. Төп Кызыл кожуунга 2027 чылда хары угда үш девискээрни чаагайжыдар дээрзин ук кожууннуң чагыргазы дыңнаткан. Ол дээрге Каа-Хем суурга Чаңгыс эп сквери, Ээрбекке Алдар аллеязы база Баян-Колга Аныяктар сесерлии-дир. Ниитизи-биле 13 муң ажыг кижи соңгаан.
Республиканың мурнуу чүгүнде онлайн-бадылаашкын кандыг түңнелдерлиг болган? Тес-хемчилер кожууннуң найысылалы Самагалдай суурга дайыннар киржикчилеринге тураскаал тургузар дээш хөй кезии үнүн берген. А Эрзин кожууннуң чурттакчылары Ада-чурттуң Улуг дайынының база тускай шериг операциязының киржикчилериниң аллеязын чырыдар болгаш чаагайжыдар төлевилелди соңгуп алган. Онлайн-бадылаашкынга ниитизи-биле 2622 ажыг эрзинчилер киришкен.
Ыраккы Тожу кожууннуң чурттакчылары база идепкейин көргүскен. Ийже кирер орукка стелла тургузар төлевилел онлайн-бадылаашкынның эң-не хөй үнүн алган.
Бо чылгы онлайн-бадылаашкынның түңнелдерин көөрге, үениң байдалы-биле хөй кезиинде Алдар аллеялары, тускай шериг операциязының киржикчилеринге тураскаалдар тургузар төлевилелдер колдап турар. Ол ышкаш хоорай, суурларынга спортчу шөлдер, уруглар ойнаар черлер турзун дээш чурттакчыларның хөй кезии бадылаан.
Онлайн-бадылаашкын доостурга, кожууннар эң-не идепкейлиг ажылдаан волонтёрларын шаңнап-мактаан. Чижээлээрге, Кызыл кожууннуң волонтёрларының идепкейлиг ажылының ачызында 13 муң ажыг кижи соңгаан, планын 131 хуу ажыр күүсеткен. Ынчангаш ук кожууннуң чагыргазы эң-не идепкейлиг ажылдаан волонтёрларга шаңналдар тыпсыр ёзулалды байырлыг байдалга эрттирген. Баян-Колдан Чойган Тоглапкан биле Инга Чүлдүмге “Халас чер” деп республика программазы-биле черлер участоктарының сертификаттарын тывыскан. Кызыл кожууннуң чагыргазының хүндүлел бижиктери-биле Ээрбек школазының башкылары Байлак Ооржак, Аяна Сундуй, Баян-Колдан Дина Дүрбүлек, Сукпактан Азиата Сенди биле Александра Хомушку, Каа-Хем суурдан Валерия Сат шаңнаткан. “Чаңгыс демниг Россия” партиязының Тывада регионалдыг салбырының өөрүп четтириишкин бижиктерин Каа-Хем суурнуң волонтёрлары Али Монгушка, Салбак Ооржакка, Алёна Монгушка, Туяна Чоодурга тывыскан.
Бо чылын республиканың хоорай, суурларында эрткен чылгы онлайн-бадылаашкынга хөй үн алган төлевилелдерни боттандырып эгелээн.
/ А. СОЯН белеткээн.
Медээлерни болгаш чуруктарны кожууннарның чагырга черлериниң социал четкиде арыннарындан алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn