Чоокта чаа амыдырал, ажыл-агыйым аайы-биле Якутияда ажылдап чурттап чоруур аныяк эртемден Саида Сатка ужуражыр аас-кежиктиг болдум. Тыва чон «Ада көрбээнин оглу көөр, ие көрбээнин кызы көөр» дээр болгай, дыка-ла ханы уткалыг мерген үлегер домак. Амыдырал чаңгыс черге турбас, ажыл-агый аайы-биле кижи каяа-даа чоруур, кандыг-даа ажыл кылыр таварылгага таваржы бээр. Саида Борисовнаның оран-савазынче чедип, сүттүг аяк шайын ижип олургаш, аныяк эртемденниң ажыл-ижин сонуургап, магадап дыңнааш, тыва чонувуска сонуургадырын кызыттым.
Саида Борисовна кайгамчыктыг, ыр-шоорда кирген Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык суурга башкы салгалдыг өг-бүлеге төрүттүнген. Ачазы Борис Күжүгетович Седен-Сот – география башкызы, авазы Мария Хомушкуевна Сегбе – орус дыл болгаш чогаал башкызы. Олар кайызы-даа амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада.
Школачы чылдары Аксы-Барлык школазындан эгелээш, оон Кызыл-Мажалыкка өөредилгезин дооскан. 1997 чылда Тываның Күрүне университединче өөренип киргеш, 2002 чылда биология, химия башкызы болуп дооскан. Ажылчын базымнарын Аксы-Барлык ортумак школазындан эгелээш, Кара-Хаак школазынга, оон Бурятия болгаш Якутияга башкылап ажылдаан.
Аныяк башкы амыдыралының аайы-биле Якутскунуң эмчи колледжинче кирип алгаш, 2024 чылда «Лабораторлуг диагностика» мергежилдиг дооскан. Ол-ла чылын Якутияның М.К. Аммосов аттыг Сонгу-Чөөн чүк федералдыг университединиң медицина институдунуң генетика факультединиң аспирантуразынче өөренип кирип алган.
Ат болган кызымак, амыдыралчы, тура дүшпес аажы-чаңын эскергеш, магададым. Амгы үеде ол-ла медицина институдунуң генетиктиг лабораториязында биолог кылдыр ажылдавышаан, эртем диссертациязын бижип турар болду. Эртем ажылының темазы «Тыва болгаш якут чоннарның лизосомнуг солчулга аарыгларының генетиктиг ылгалы».
Лизосомнуг солчулга аарыглары дээрге салгал дамчаан ховар нарын бөлүк аарыглар болуп турар. Ол бөлүкте ниитизи-биле 70 хире аарыглар кирип турар. Тыва чоннуң аразында ук аарыгларның 4 аңгы хевири амгы үеде билдинип тодараттынган. Бо аарыгларның мутациязын тодарадып шинчилээри дыка нарын ажыл. Генетиктиг лабораторияларда аар өртектиг нарын херекселдерге ДНК анализин кылып, шинчилеп турар. Ынчангаш генетиктиг анализтерниң өртээ база улуг. Чижээ, бир кижиниң генетиктиг аарыын тодарадыр ДНК анализиниң өртээ ортумаа-биле, Москва хоорайда 40 муң рубльге дең. Ол хире өртек өг-бүлениң бюджединге улуг согуг. Бир эвес өг-бүле 4 кижиден тургустунган болза, 120 мун акша херек болуп турар.
Ынчангаш Саида Борисовнаның эртем ажылының бир сорулгазы — аар өртектиг секвенирование деп ДНК анализиниң методиказын чиик ПЦР-анализ методиказы-биле солуп, ажыглалче киирер аргазын тывары. Ындыг ПЦР анализ методиказы ажыглалче кирер болза, ооң өртээ ортумаа-биле 5-6 муң рубльге дең болур барымдаа бар.
Мындыг ажыл тыва чонга хөлчок улуг дуза болуру билдингир. Салгал дамчаан эмнеттинмес, ховар аарыглыг чаш уруглар төрүттүнерин болдурбазы-биле баш удур ажылды бистиң республикавыска күштелдирери кол болуп турар. Чүге дээрге лизосомнуг солчулга аарыглыг уруглар бүдүн делегейде 100 муң кижиниң аразындан 1-2 кижи төрүттүнүп турар болза, тыва чонда 100 муң кижи аразындан ортумаа-биле 4-5 кижи төрүттүнүп турар болуп турар. Ол дээрге делегей статистиказындан 2 катап хөй болуп турар болгаш, эвээш санныг тыва чоннуң генофондузунга дүвүренчиг байдалды тургузуп турар.
«Салгал дамчаан аарыглар Кадык камгалал яамызының база улуг кичээнгей салыр адыры болур ужурлуг. Саха (Якутия) Республиканың генетик эмчилери якут популяция иштинде хөй тарамык 9 аңгы салгал дамчаан аарыгларның мутацияларын шагда тодарадып өөренип шинчилээш, чиик өртектиг ПЦР-анализ методиказын ажыглап турарлар. Кожа-хелбээ саха чоннуң үлегерин эдерип, Тыва Республикавыска база лабораторлуг генетиканың сайзыраарынга болгаш тыва чонувус кадык генофондулуг болурунга идегел улуг» — деп, аныяк эртемден сагыш аарып, тура-соруктуг, күзел бодалын илередип, чугаазын доосту.
Саида Борисовнаның өг-бүлези кайгамчык салым-чаяанныг, ожук дажы дег 3 ажы-төлдүг: улуг оглу Якутияның алдын черинде ажылдап чоруур, улуг кызы Ульяновск хоорайның авиация институдунуң ужудукчу салбырының сургуулу, бичии кызы 3-кү классчы.
Амыдырал чаңгыс черге турбас, аныяк эртемденниң ажыл-амыдыралынга чедиишкиннерни күзеп, шак мындыг шыырак генетик эртемден Тывавыска херек деп түңнелге келир-дир мен. Кайы ыракта ажылдап, чурттап чоруур авашкыларга өөрүшкү, аас-кежик, чедиишкиннерни кузедим.
Р. БИЧЕ-ООЛ,
Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг ортумак школазының төөгү башкызы,
Якутск, 2026 ч., сентябрь.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn