Алексей Куулар — дээди категорияның башкызы, 2007 чылда «Россияның тергиин башкылары» деп Бүгү-россия чергелиг мөөрейниң тиилекчизи, «Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы» деп аттың эдилекчизи, «Чөөн-Хемчик кожууннуң өөредилгезиниң хөгжүлдези дээш» база «Күш-ажылдың хоочуну» деп медальдарның эдилекчизи.
Алексей Доржуевич башкы ажылын 1981 чылда эгелээн. Ол 1982 чылда Н.К. Крупская аттыг Москваның Улусчу уран чүүл университединге уран чүүл студиязын башкарар талазы-биле тускай мергежилди чедип алган. Кызылдың педагогика институдунуң эге өөредилге болгаш методика факультедин 1991 чылда дооскан.
Ол Чыраа-Бажы ортумак школазынга 38 чыл ажылдааш, 2007 чылдан эгелеп дээди квалификациялыг категорияны ээлеп, ол албан-дужаалды хүндүлүг дыштанылгаже үнгүжеге чедир кадагалап келген. Алексей Доржуевич ажылдап турган үезинде уругларның психологиязын эки билир, харыысалгалыг, кызымаккай башкы деп бодун бадыткаан. Ол өөреникчилеринге кезээде камныг, хүндүткелдиг болгаш энерелдиг хамаарылгалыг.
Хүндүлүг башкы өөреникчилеринге ханы билиглерни берип турган. Ол кичээлдеринге янзы-бүрү көргүзүглерни болгаш техниктиг тускай өөредилгени ажыглап, амгы үениң педагогиктиг технологияларын ажыглаар турган. Ооң кичээлдери кезээде хөглүг, сонуурганчыг эртер болгаш өөреникчилери идепкейлиг, чогаадыкчы сонуургалдарлыг.
2007 чылда төрээн школазынга «Көдээ (тыва) школада уругларга немелде өөредилге системазында уран чүүл болгаш эстетиктиг кижизидилге» деп темага республиканың шенелде шөлүн ажыткан. Аңаа коллегалары хөгжүм болгаш хореография башкылары-биле 5 чыл дургузунда янзы-бүрү чедиишкинниг ажылдарны кылып чоруткан.
Чыраа-Бажы школазынга 2013 чылда Национал школаны хөгжүдер институттуң сүмелээни-биле база бистиң республиканың өөредилге сайыдының дужаалы-биле Чыраа-Бажы ортумак школазынга «Школачыларның уран чүүл болгаш эстетиктиг кижизидилгези» угланыышкыны-биле республиканың өөредилге-методиктиг төвүнүң (РУМК) эрге-байдалын тывыскан.
Өөредилге методиктиг төптүң эргелекчизи кылдыр Алексей Доржуевич ажылдап эгелээн. Ажылының кол угланыышкыны — бистиң республикавыстың соңгу кожууннарында өөредилге черлеринде уран чүүл башкыларының ажылын организастаары болгаш таарыштырары база уран чүүл болгаш эстетика талазы-биле методиктиг болгаш практиктиг дузаны көргүзери база өске школаларга көжүп чоруур семинарларны болгаш мастер-класстарны организастаары.
Төрээн школазынга 38 чыл ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, ооң соонда хостуг чурукчу болуп, пейзажтар чуруп чоруур. Чылдың-на Тываның профессионал чурукчуларының аразынга республика делгелгелеринге чедиишкинниг киржип турар. Ооң чуруктары республика делгелгелеринге шаңналдыг черлерни чаалап ап турар. Ол 2023 чылда «Чылдың тергиин уран чүүлү» деп республиканың сөөлгү делгелге-мөөрейинге киришкеш, Тываның профессионал чурукчуларының аразынга бирги черни ээлээн. Ол күш-ажылы, тура-соруу, бодун алдынып билири-биле чаңгыс чер чурттугларының болгаш Тываның чурукчуларының аразынга улуг хүндүткелди чаалап алган.
1993 чылда Алексей Доржуевич «Челээш» деп уран чүүл студиязын ажыткан. Чылдар дургузунда ол хөй санныг ажы-төлдү кижизидип, өөреткен. Өөреникчилери чылдың-на республика, Россия, делегей чергелиг мөөрейлерге киржип, шаңналдыг черлерни ап турганнар. Чижээ, Аяна Куулар, Падыма Куулар чаңгыс эвес удаа шаңналдыг черлерни ап, республика чергелиг мөөрейлерге тиилээн. Чаян Доңгак – республика чергелиг «Эзир-Кара» мөөрей-делгелгениң дипломантызы дээш оон-даа өске. 2010 чылда «Ада-чурттуң Улуг дайыны уругларның караа-биле» уругларның делегей чергелиг чурук мөөрейинге ооң өөреникчизи Начын Моңгуш бирги чаданың дипломун чаалап алган.
Студияның он ажыг доозукчузу уран чүүл угланыышкынныг ортумак болгаш дээди өөредилге черлерин дооскаш, уран чүүл башкылары болгаш чурукчулар болуп ажылдап турарлар. Амгы үеде студияны ооң доозукчузу Начын Моңгуш удуртуп турар.
Алексей Доржуевич өөреникчилери-биле харылзааны тудуп, оларның чедиишкиннерин хайгаарап чоруур. Олар чүгле мергежилиниң аайы-биле эвес, а амыдыралдың өске-даа айтырыгларынга башкызындан сүмени ап чоруурлар.
33 чыл дургузунда «Челээш» студиязы 100 ажыг салым-чаяанныг уругларны доостурган.
Дозураш ДОНГАК.
Чыраа-Бажы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn