Тываның школаларының хөй кезиинде төөгү музейлери, бети дизе, төөгү булуңнары бар. Оларның шуптузунда тус черниң төөгүзүнүң, кижилериниң дугайында үнелиг материалдар шыгжаттынып чыдар. Үе эрткен, салгалдар солушкан тудум ол материалдарның утка-шынары улам ханылаар. Школаларда музейлерниң кол ужур-дузазы тус черниң төөгүзүнүң үндезининге өөреникчи оолдар, уругларны төрээн чериниң төлептиг кижилери, патриоттары кылдыр кижизидип өстүрери.
Ындыг музейлерниң бирээзи Таңды кожууннуң Бай-Хаак ортумак школазында. Бо музейни орус дыл болгаш чогаал башкызы Валентина Боровикова өөреникчилери-биле кады тургускан. Бай-Хаак суурга чурттап чораан Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи Ефросинья Степановна Серебрякова мөчүп каарга, эрткен, амгы болгаш келир үениң салгалдарының аразында харылзаазы кайы хире үнелиин, чурттаарынга, ажылдаарынга канчаар-даа аажок дузалыын медереп билгеш, Валентина Ивановна фронтучу өгбениң дайынчы шаңналдарын, чуруктарын төрелдеринден дилеп алган. Шак ынчаар Бай-Хаак школазынга тус черниң төөгүзүнүң музейин тургузар сорулга тыптып келген. Баштай дээрезинде төөгү булуңунга, улуг эвес өрээлди тускайлап бээрге, келир үеде школаның төөгү музейинге салыр янзы-бүрү эт-херекселди, чуруктарны, патефонну болгаш аңаа пластинкаларны дээш өске-даа чүүлдерни Валентина Ивановна өөреникчилери-биле элээн каш чылдар дургузунда чыып келген. Таңды кожууннуң Бай-Хаак суурнуң төөгүзүнүң, ооң херечилери кижилерниң сактыышкыннарын бижип турганнар. Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарының, Афган болгаш Чечен дайыннарының киржикчилериниң шаңналдары, эт-севи музейде бар. Оларны хоочуннарның төрелдери, дайынчы хөделиишкиннерниң киржикчилери боттары-даа музейге тураскаал кылдыр берген.
2022 чылда Бай-Хаак школазының музейи ажыттынган. А 2024 чылда бо музейни республиканың школачы музейлериниң аразындан эң эки музей деп үнелээн. Бай-Хаак школазының чаа оран-савазы ажыттынарга, делгем өрээлдерниң бирээзин музейге тускайлап берген. Аңаа база музейниң экспонаттары сыңышпастаан, чамдыызы шыгжагда чыдар, ынчангаш өйлеп-өйлеп, азы кандыг бир болуушкун-биле холбаштыр чаартыр арга база бар. Чижээлээрге, Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң юбилейи, Таңды кожууннуң, ооң төвү Бай-Хаак суурнуң төөгүзү, тус черниң ат-алдарлыг кижилериниң юбилейлери-биле холбаалыг байырлыг болуушкуннар үезинде школачы музейниң экспонаттарын солуп азы чаартып турар.
Таңды кожууннуң болгаш республиканың школаларының музейлериниң ажылынга хамаарыштыр “төгерик столдарны”, арга-дуржулга солчулгазын база Бай-Хаак школазының музейинге эрттирип турар апарган. Бай-Хаак школазының чурт-шинчилел төөгү музейи “Улуг Ада-чурттуң солдаттары” деп Бүгү-российжи мөөрейниң “Эң эки көдээ школа музейи” номинациязынга үшкү черни ээлээш, музейниң дериин экижидеринге 200 муң рубльди шаңналга алган.
Валентина Боровикова 1982 чылда Барнаулдуң күрүнениң педагогика институдун дооскаш, 44 чыл дургузунда Тывада башкылап ажылдап чоруур, а 1986 чылдан – Бай-Хаак ортумак билиг школазында. Өөредилге-кижизидилге ажылынга башкының кызымак ажылы, көскү чедиишкиннери “Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы” деп ат-биле бедии-биле үнелеттинген.
/ Ш. ЛОПСАН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn