Июль 12-де Өвүр кожууннуң Саглы сумузунга «Өртемчейниң чаяалгазы» деп бот-тывынгыр композитор, шүлүкчү Валерий Ооржактың 65 харлаан юбилейинге болгаш чырык адынга тураскааткан республика чергелиг ыраажылар мөөрейи болуп эрткен. Мөөрейни композиторнуң өөнүң ишти Галина Семис-ооловна баштаан төрелдери Саглы суурнуң клуб ажылдакчылары-биле демнежип организастап эрттиргеннер.
Мөөрейниң негелделери ёзугаар киржикчи 2 ыры ырлаар: Валерий Ооржактың бижээн ырызы; киржикчиниң бодунуң күзели-биле ыры. Ниитизи-биле 12 ыраажы киришкен. Бүрүткеттинген киржикчилерниң саны оон хөй турган, ынчалза-даа чамдык улустуң кызыгаар эртер чөпшээрели чок болганы-биле кижи саны кызырылган.
Киржикчилер Валерий Ооржактың «Өртемчейниң чаяалгазы», «Чай», «Дамырак», «Хандагайты», «Саглы кызы», «Танывазым кыс», «Эки борам», «Арзайтыда» деп ырларын ырлашканнар. Ырларының аразында эң билдингири «Ушкарып ал, чараш уруг» деп ыры бол- ган – ону 5 киржикчи шилип алгаш ырлаан. Ыраажылар аразында улустуң ырларын (Алдын-Сай Саая) болгаш академиктиг ырлар күүседир (Нацог-Доржу Тумат) кижилер бары – мөөрейни каастап, чонну сонуургаткан. Саглы чону Иргит алышкыларның ансамблин магадап чаптааннар. Василий биле Анзат Иргиттер баян-аккордеон, гитарага үдеттирип алган Валерийниң ырларын чонунга сонуургатканнар.
Мөнгүн-Тайга кожуундан 2 киржикчи Саян Иргит биле Хүреш Уула «Ушкарып ал, чараш уруг» биле «Хандагайты» деп ырларны ыяңгылыг күүседип, көрүкчүлерниң сонуургалын оттурганнар. Дус-Дагдан Субудай Тюлюш база «Ушкарып ал, чараш уруг» биле «Чүрээм тып аар» деп ырларын сагыш-сеткилдиң ханызындан ырлааны-биле көрүкчүлерге сонуурганчыг болган.
Тывада ады сурагжаан ыраажылар – Алик Ооржак («Хеймер кара», «Чылгычының эки аъды» ырларның автору), Меңги Ооржак дээш өскелер-даа киришкен. Түңнелинде Гран-при шаңналын Саглы суурдан ыраажы Меңги Ооржак «Чай» (В. Ооржактыы) биле «Дайынчының чагыы» (сөзү З. Сундуйнуу, аялгазы бодунуу) деп ырларны күүсеткеш тиилеп алган. Жюри Меңгиниң сцена культуразының бедиин, мага-бодунуң ээлгир шимчээшкинин, күүселдезиниң эмоционалдыг дээштиин, концертчи хевиниң дүүшкээн демдеглээн. 50 муң акша шаңналын Валерий Ооржактың өөнүң ишти Галина Семис-ооловна башкы тывыскан. I, II, III чергениң лауреаттарынга Алик Ооржак, Аяс Ооржак, Меңги Анатольевич Ооржак төлептиг болганнар. Дипломантылар Саян Иргит, Нацог-Доржу Тумат, Чаян Ооржак болганнар. «Көрүкчүнүң сонуургалын» болгаш «Улустуң ырызының дээди күүселдези» деп шаңналдарны Алдын-Сай Саая чаалап алгаш, эдеринчизи 10 муң рубль-биле шаңнаткан. Оон аңгыда «Шилиндек өг-бүле бөлүү» деп номинацияга Иргит алышкыларны, «Чүректен күүселде» — Субудай Тюлюшту, «Дээштиг күүселде» — Хүреш Ууланы, «Дээди академиктиг во- кал» — Нацог-Доржу Туматты демдеглээн.
Мөөрейни көөрү-биле хөй-ле саглыжылар ырак-чооктан төрээн суурунга чанып келген. Оларны клубтуң ажылдакчылары чылыг-чымчак уткуп ап, арат-чонунга чараш байырлалды эрттирип организастааннар. Мөөрейни бедик деңнелге Валерий Ооржактың төрелдери, клуб директору Чечекмаа Ооржак баштаан культура ажылдакчылары демниг эрттиргеннер. Жюри болгаш суму чагырыкчызы Өнер-оол Саая ук мөөрейни Валерий Ооржактың юбилейлиг чылдарында эрттирерин, республика чергелиг төлевилел кылып, чаңчылчыдып алырын күзээн.
В.К. Ооржактың юбилейлиг чылында ырларының чыынды номунуң үнүп келгени – канчаар-даа аажок өөрүнчүг болуушкун болган. Амы-хууда ооң дугайында каш сөстү немеп бараалгаттым.
Валерий Ооржакты (чонда билдингир ады Сааскан) чараш ырларның автору кылдыр аныяамдан-на билир, таныыр, чаңгыс чер чурттуг акым боорга, ооң уран-талантызын магадап, чоргаарланыр чораан мен. Ылаңгыя 1990 чылдар төнчүзүнде «Хандагайты», «Ушкарып ал, чараш уруг», «Саглы кызы», «Өртемчейниң чаяалгазы» деп ырлары тыва чонга калбаа-биле нептерей берген-даа болза, ооң автору Валерий Кечекович дээрзин чүгле Саглы чону медереп, үнелеп билип чораан.
Валерий Ооржак – шүлүкчү, композитор, спортчу, ыраажы, хөгжүмчү дээш хөй талалыг салым-чаяанныг кижилерниң бирээзи. Тываның күрүне университединиң тыва дыл болгаш чогаал факультединге өөренип чорааны ооң чогаадыкчы салым-чаяанын улам-на күштелдирип, сорук киирген. Харааданчыг кыска назылыг болган-даа болза, чонунга кайгамчык чараш, ырлаарынга эптиг, дыңнакчының хей-аъдын киискидер, омак-сергек ырларны арттырган.
Мен 2005 чылда Делегейниң «Хөөмей» эртем-шинчилел төвүнге ажылдап турумда, Валерий Кечекович келгеш, ырларының нотазын бижип бээрин дилээн кижи. 1 хонук чанымга олуруп алгаш, бодунуң үнү-биле аялгалап бээрге, 10 шаа ырының нотазын бижий тыртып бергенимни сактыр мен. Бижип берген ноталарымны камныы кончуг шыгжап суп алгаш, чыынды ном кылдыр үндүртүп алырын кызыдар болган кижи. Ооң ол күзели, чүгле 20 чыл эрткен-даа болза, боттанып турарынга, ынчангы ол бижип берген ноталарым тыптып, хумагалыг шыгжаттынганынга, оларны компьютерлиг программага парлап каанынга өөрүвес аргам чок болду.
Валерий Ооржактың ыры-шүлүк чыындызының чырыкче үнеринче белеткээн чаңгыс чер чурттуг чуржулары Эртине-Маадыр Ооржактың, ону чыскаарынга техниктиг дузаны чедирген Оюмаа Ноозуннуң үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг.
Чыындыда Валерий Кечековичиниң 16 ноталыг ыры болгаш 26 шүлүү кирген. Оларның чүгле үжүнүң сөстери өске чогаалчыларга хамааржыр. Арткан ырларның сөстери биле аялгазы – Валерий Ооржактыы. Номда кирген ырлар дээрге Валерий Ооржактың бар-ла чогаадыкчы өнчүзү дээр болза, шын эвес апаар. Ында чүгле ооң чыынды кыдыраажынче бодунуң холу-биле киир бижээн, шыгжаттынган ырлары, шүлүктери кирген. Чамдык шүлүктери аялгалыг-даа турган магатчок. Ооң аялгалары чүгле Валерий Кечековичиниң бажынга чаңгыланып, нотаже бижиттине бээрин манап турган бооп чадавас. Ырларның ноталарын компьютер программазынче Эртине-Маадыр Ооржак киир парлаан.
Валерий Ооржактың ырлары бөдүүн болгаш ырлаксанчыг. Боду хөгжүмчү эртем чок-даа болза, композиторлар аргазы – секвенцияны ажыглап билири ооң ырларын чончу, чедингир, билдингир кылып, сурагжыырынга идигни берип турар.
Валерий Ооржактың ырларының тематиказында колдуунда ынакшыл лириказы болгаш чурумалдыг чери-чуртун, Саглы суурун, ажыл-ишчи чонун, беш чүзүн малын, эки аъдын алгап мактааны колдап турар. Боду филолог эртемниг болгаш шүлүк тургузуунда эге болгаш соңгу аяннажылгаларны долузу-биле ажыглап турары ыраажыларга доктааттынгыр, таарымчалыг байдалды тургузуп турар. Чижээ:
Өртемчейниң чаяалгазы, чаяалгазы –
Өөрүшкүнүң аялгазы, аялгазы,
Сагыш-сеткил саймаарадып хөлзедип кээр
Чайгаар бүткен аялгазы, аялгазы!
«Саглы кызы» деп ырызында 12 слогтуг одуругну 3-кү одуруунда 16 слог чедир көвүдедип, тафталогия кылдыр сөс каттыжыышкынын ажыглааны авторнуң сагыш-сеткилиниң көдүрлүүшкүнүнүң күштүг дыңзыын, ынакшаан чүрээниң изиин илередип турар:
Саглы кызы, Саглы кызы, эргим уруг,
Сакты бердим, түрей бердим, хилей бердим.
Шагда эрткен, шагда эрткен болчаавыстың чаңгыс шагы,
База катап, база катап манай берди.
Валерий Ооржактың ыры-шүлүктериниң хөй кезии сюжеттиг, 2-3 куплет ырының иштинде бир-ле болуушкунну, харын-даа кижиниң амыдыралын, сагыш-сеткилин – шуптузун каш сөс-биле чедингир кылдыр чуруй тыртыптар:
Ажык черге холум чайып,
Алгы-кышкы турумда-ла,
Челер-Дорууң тепсенипкеш,
Четтирбейн барбадың бе.
… Карак чивеш аразында эскерген бол,
Канчап олчаан сагыжымга артарың ол?
Чайың чогу кончуг турган чадавас боор,
Чаңгыс катап көрүш-биле шаңнадың чоп.
Тырттыргаштың хоолааштың чурууң асса,
Дыкпыш кара казанагым чырый бээр боор.
Дараазында сөзүглелде улустуң аас чогаалының аргазы – синтаксистиг параллелизм таваржып турары онзагай:
Көскенирге, агып бадар
Көшкелер-даа –
Арзайтыда…
… Деми-биле көжүп оъттаар,
Те, чуңма – Арзайтыда.
…Сарлыкчының чараш кызы
Сарыым уруг – Арзайтыда.
Айлык черде турар-даа бол,
Амыраам мээң чанымда сен.
Херии черде турар-даа бол,
Хей-аът киирип чоруур-дур сен.
Доозуп тура, Валерий Кечекович Ооржактың харааданчыг кыска назынының иштинде тыва сураглыг ырлар болгаш шүлүк жанрларының сайзыралынга киирген үлүг-хуузун демдеглевес аргам чок. Ол – төнчү чок ынакшылдың ыраажызы, чечен сөстүң, уян сеткилдиң, чараш аялгаларның ээзи, чери-чуртунуң алгакчызы, Тывавыстың база бир ховар оолдарының бирээзи. Саглы суурнуң культурлуг ылгавыр демдектеринге (бренд болгаш символ) сарлык малы, ыдыктыг «Адарган» аржааны, Улуг болгаш Оваалыг Даглары, тоолда кирген Арзайтызы, С.А. Сарыг-оолдуң «Алдын-кызы», «Саглы – тоолчулар, эртемденнер болгаш хөй санныг ийистер чурту» дээрзи хамааржыр. Ам оларның кырынга Сааскан акывыстың Тывада сурагжаан ырлары база немешкен дизе, чазыг болбас. Ооң «Ушкарып ал, чараш уруг», «Саглы кызы», «Хандагайты» дээш оон-даа өске ырлары кайы-даа салгалдың аныяктарынга тааржыр, кезээ шагда чоннуң ынак ырлары бооп артар. Саглының салым-чаяанныг оглунуң ырлары «Амырга» бөлүүнүң кол репертуары болуп, ооң улуг-бичии хөгжүмчүлери тура дүшпейн ырлажып, нептередип, мөңгежидип чорууру өөрүнчүг. Аялга чок арткан шүлүктери кажан шагда аялгаланып, арат-чонун кайгады бээри магатчок.
/ М.М. БАДЫРГЫ, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, культурология эртемнериниң кандидады.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn