| НОЯБРЬ 13 – БҮГҮ ДЕЛЕГЕЙНИҢ КАРАА КӨРБЕСТЕР ХҮНҮ |
Хөндергейге шаанда Көзүлбес деп шолалыг кырган-ачай чурттап чораан. Төрүмелинден караа көрбес. Чаш уруглар сылдаңгызы эдип, аарып-аржый берген улусту чаңгыс тарбыдаар турган дижир. Үргүлчү сылданы бээр ак-өек уруг-дарыын аныяк авалар Көзүлбес кырган-ачайны чалааш, шайладып, хүндүлээш, ооң хойнунга ойнадып олуртуп каар турган-дыр. Олары олчаан сергелеңнеп, ойнап чоруп каар – ол дег өөрүшкү кайда боор. Ол назылап кырааш, «кызыл-дустай» берген соонда, ондарлар аймаанга 1994 чылда шак ындыг оол уруг төрүттүнген. Божуп чиигээн аваның кулактарынга ыяңгылыг «Ыңаа!» диген чаштың баштайгы алгызы дыңналза-ла, карактары шимдинчек төл болган. Алызындан кончуг чырык, чаптанчыг төл алдын хүннүң херелдерин көөр кежии чок-даа болза, долгандыр турар чүүлдү бодунуу-биле шинчилеп, шиңгээдип ап, танып эгелээн. Анай-хураганның эдеринден эгелээш, эмзиришкен бызаалыг инек даажынга, оранган бениң былгырарынга чедир шуптузун ылгап, кижилерни үнүнден болгаш кылажының даажындан кайы ырактан таныыр кылдыр өзүп келген. Угаанныы болгаш чугаакыры мырыңай кайгамчык: улуг назылыг өгбелер дег чугааланыр. Ам болза ол тускай аян-сырынныг үнү-биле хамыкты кайгадыр ырлап, хөгжүм херекселдеринге ойнап, чонунга бараан болуп чоруур салым-чаяанныг Чаян Ондар деп сураглыг аныяк эр ол-дур ийин. Ыраажы-Хемниң ховар оглу Чаян Айдарович 2011 чылда Абакан хоорайда караа көрбес уруглар школазын дооскаш, Курск хоорайда караа көрбес уругларның хөгжүм колледж-интернадының баян клазынга өөредилгезин уламчылаан. Баяндан аңгыда, ол игил, дошпулуурга, синтезаторга хостуг ойнаар, хомустаар, кеңгирге болгаш дуюгларга ойнаар тыва хөгжүмнү эки билир. Тыва улустуң ырларын, кожамыктарын болгаш амгы үениң эстрада ырларын боду үдевишаан ырлап чоруур.
Ада-иези ону бүгү тала-биле деткип, янзы-бүрү мөөрейлерге үргүлчү киириштирип чоруур. Бир дугаар киришкени «Сүмбер-Уула–2012» мөөрейниң Дээди шаңналынга төлептиг болган. Эстрада ырларының «Ретро-Шлягер» мөөрейинге удаа-дараа киржип, шаңналдыг черлерни ээлеп чоруур.
Чаян Ондар – өөредилге черлериниң, социал албан черлериниң, ылаңгыя кадыының байдалы кызыгаарлыг уругларның болгаш хоочуннарның интернаттарының күзенчиг аалчызы. Уруглар болгаш хоочуннар-биле ужуражылга үезинде ол «Аялганы тып» деп оюнну эрттирип, концертин бараалгадып, ишти-хөңнүнден сагыш хандыр хөөрежир чаңчылдыг.
Кызылда Караа көрбестер ниитилелиниң кежигүнү болбушаан, ооң хоочуннары-биле кады республика чергелиг концерттер, фестивальдарга киржип, кижилерден онзаланып, ылгалып-даа чоруур болза, шупту улус-биле дең эргелиг, дөмей бис деп чүүлдү бадыткап чоруур.
Кырган-ачазының тускай чаяаны Чаянда база бар дээрзин сүзүк-биле чалап, уруг-дарыын артыжадып ап чоруур улус эки билир. Чаян Ондар чаш уруглар сылдаңгызы эдип, төлденмейн чоруур өг-бүлелерге дуза кадыптар апарганын, бир дугаар өг-бүлениң олчалыг болганын эпчоксуна-эпчоксуна хөөреп берди.
Ооң делегейи кайгамчык. Ол бис ышкаш тайга-таңдыны, хемнер-хөлдерни «көрүп», ушкаштыг аътта кижилерниң канчаар хой соондан чоруурун чуруп чугаалаары кулакка тааланчыг. Чырыкты ол көрбейн турар эвес, медереп билип турар болгаш бодундан үндүрүп турар. Чымчак, хоюг холдары-биле кижини тудуп, байдалын эскерип, оваарымчалыг чоруурун, кадыынче кичээнгей салырын сагындырып каары онзагай.
Ол кажанда-даа муңгарап, ыглап-сыктап, хорадап-кылыктанып чорбас. Баштак болгаш чаш уругларзыг, уян аажы-чаңы биле сергек, күштүг тура-соруу кезээде ону чергелештир каастап чоруур. Сеткили арыг, чараш бодалдарлыг, амылыг амытан бүрүзүнге аас-кежик күзеп чоруур онзагай ыраажызынга чону дыка ынак. Куспактапкаш, хойнунга эргеледип чассыдар дуңмалары-даа өскүлээн, харын-даа боттарының чаштарын безин акызы, даайы Ондарга эккеп, таныштырып чоруур апарган. Өөр-өнер чонунуң аразынга өпейледип, чаш уруг дег чассыттырып чорза-даа, эр апарганын үргүлчү сагындырып, улуг улус-биле бир дең кылдыр хөөрежип, чону-биле аралажып чорууру чаптанчыг.
Хомузуңнуң аялгазынга чонуң ам-даа таалазын, аян ырың үзүлбес болзун, Ыраажы-Хем оглу! Ам-даа ындынналып, сырыннал-ла! Буяның делгерезин, чаштар мандып өзер болзун!
/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырганы чуруу.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn