Бо чылын Тываның национал хөгжүм-шии театрының 90 чыл оюн демдеглеп турар. Виктор Шогжапович Көк-оолдуң адын эдилээн тыва уран чүүлдүң кол өргээзи 1936 чылдың март 25-те өрегезин ажыдып, бирги көрүкчүлерин дөр бажынче чалаан. Найысылалдың төвүнде тип каан тозан аът долганып четпес докулчак ак өөнде кайгамчык делегейниң тозан харлаан найырынга тураскааткан «Тыва. Театр. Үе» деп рубриканы номчукчуларга сонуургаттывыс.
Тыва театр уран чүүлүнүң укталган дөстери: көшкүн театр
Саян, Таңды сыннарның эдээн ээлеп чурттаан бурунгу чоннуң чуртунуң бойдус-бүдүжү тайгалардан шынааларга, кадыр даглардан карак четпес делгемнерге чедир солчуп, дамырак суглардан ужукталган хемнер, хөлдерден кум-элезинниг ховуларга чедир херлип, бо бүгү янзы-бүрү чурумалга дүүштүр бот-боттарынга дөмейлешпес үнүштерлиг, чаат, шулун оъттаан ивилер, хола-хараган баштаан тевелер, меңгилер баарында сарлыктар, шаттар, белдер, шынаалар шыпкан өшкү-хой, инек, чылгы дээш чеди чүзүн малдыг, сыын-мыйгак, элик-хүлбүс, аргар, те, ирбиш, тарбаган, маныыла, улар, тогдук дээш адап четпес аңныг-куштуг, делегейниң бар-ла чурумалының дээжизин чыып каан дег, кайгамчык чараш оран. Ооң янзы-бүрү булуңнарының тускайлаң шынары чылдың дөрт эргилдезинде көжүп чурттаан чонунуң сүзүк-чүдүлгезинге, ужур-чаңчылдарынга, уран чүүлүнге салдарлыг болганы чугаажок, тыва культураның чаяакчы хөрзүнү болгаш тынгарыкчы агаары болган.
Тыва театр база көшкүн чоннуң уран көрүжүн илередип, тос таңдыдан баткан хөй үннүг, хөй ырлыг дамырактарның мөөңнешкеш, Улуг-Хем бооп каттышканы дег, хөй аян-хөөннүг, янзы-бүрү ыяң-сырынныг уран делегей бооп тозан чыл бурунгаар бодарап чаяаттынган. Бо бүгүнү салаа базып эгелеп алганымның ужуру болза, уран чүүлдүң кайы-бир хевиринге хамаарышкан чугаа чорударда, бир дугаарында, чоннуң амыдыралының бүдүш-шынарын, овур-хевирин барымдаалап көөрү чугула, оон чогаадыкчы делегейиниң тускайлаң талалары, онзагай чүүлдери дорт хамааржыр.
Ынчаарга, бо чүүлге тыва театрның укталган дөстеринге дорт хамааржыр, ооң төрүттүнүп кээриниң мурнунда чончу культурага нептереңгей турган уран чүүлдүң хевириниң дугайында бижикседим.
Көшкүн амыдыралының аайы-биле тыва улустуң театр деп тускай оюн-тоглаа үндүрер чери чок-даа чораан болза, ук уран чүүлдүң чамдык элементилерин сиңирген культурлуг чаңчылдары эвээш эвес. Оларның бирээзинге кышкы үеде, ылаңгыя Шагаа айында, тоол кежээлерин хамаарыштырып болур. Кыска хүн дургузунда ажыл-агый чылдың өске үелеринге бодаарга, шала эвээш, а узун кежээлерде чон кол кичээнгейни өг-бүле кижизидилгезинче, сагыш-сеткил байлакшылынче, сөстүң болгаш аас чогаалдың уран чүүлүнче кол угландырып келген.
Бир аймактың бөле хонуп алгаш кыштап чыдары аалче чоок-кавыдан ийикпе, азы өске кожууннардан тоолчуну чалап эккээр. Мал-маган кажаалаан соонда, аалдың кежигүннери бир өгге чыглып келир. Элээн каш кежээ дургузунда уламчылаар улуг хемчээлдиг маадырлыг тоол-даа эгелээр. Тоолчу өгнүң хүндүткелдиг черинге олурупкаш, уран-чечен сөстүң дузазы-биле өңгүр-каас чуруп тургаш, нарын сюжеттиг болуушкунну ырлай аарак ыдып эгелээр. Чогаалды ыдып турар тоолчу чамдык актёржу аргаларны ажыглап, ойнакчының азы күүседикчиниң ролюн ойнаар. Маадырлыг тоолдуң дыңнакчылары көрүкчүлер болбушаан, тоолчуну улам хей-аът киирип, «шыяан» дижип олурары театр уран чүүлүнүң радио-шии, интерактивтиг шии дээн ышкаш чамдык хевирлери-биле төрелдежип келгилээр.
Дүнелеп, дыка орайтап келгенде, чогаалдың бир-ле утка талазы-биле төнген черинге ийикпе, азы кончуг солун черинге келгеш, ол кежээниң «шиизи» төнер. Аалдың улуг-бичии улузу төөгүнүң канчаар улаштыр хөгжүүрүн азы доостурун дараазында кежээлерде дыңнап билип алырлар.
Тоолду дыңнап олурар «көрүкчү» бүрүзү бодунуң бодалынга маадырларның дүрзү-хевирин, болуушкуннарның кандыг черде, канчаар болуп турарын чуруй бодаары база-ла театрга чоок. Театр ол бүгүнү дорту-биле көргүспейн, чүгле элдээртип каар, а көрүкчү ону бодунуң дуржулгазының, билиг-мергежилиниң аайы-биле улай чогаадып алыр.
Төөгүнү төөгүүр кижиниң, ону дыңнаар улустуң бары дээрге-ле театр деп санаар кол барымдаа болганы-биле кышкы кежээлерде тоол ыдар чаңчылды бурунгу тыва улустуң өг-бүле театры деп адап болур.
Эрик НОРБУ, Россияның Театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту ГигаЧат чураан.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn