Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Тывага уран гимнастиканың үндезилекчизи

20 октября 2026
2

Спорттуң эң чараш хевирлериниң бирээзи уран гимнастиканы Тывага үндезилеп хөгжүткен тренер, Россияның спорт мастери Алёна Удодтуң ат-сураан дыңнаваан кижи Тывада чок. Дугуржуп алганывыс ёзугаар Кызылда Иван Ярыгин аттыг спорт комплекизиниң гимнастика залынга ужуражы бердивис. Алёна Викторовна будун кадырып алган болгаш, даянгыыштыг чедип келди. Гимнастика залында 3-6 харлыг бичии уругларга уран гимнастиканың бөдүүн арга-мергежилин кылырын 13-14 харлыг хире элээди уруглар удуртуп, айтып берип турлар.

Мээң элдепсингенимни эскерген боор оң:

— Будум кадырык боорга, Полина Цыганкова биле Даяна Куулар бо каш хонуктарга меңээ дузалажып турарлары бо-дур – деп, Алёна Викторовна тайылбырлады. – Кайызы-даа уран гимнастикага Россияның спорт мастеринге кандидат уруглар-дыр.

— Спорт мастеринге кандидаттар! Силерде ол хире бедик мергежилдиг гимнастар бар бе?

— Бо дораан шуптузун адап санаарга, үр апаар боор, 15-тен хөй.

— Уран гимнастикага силерниң белеткеп өстүргениңер эң баштайгы спорт мастеринге кандидат кымыл?

— Аталия Сандакпан 2016 чылда Пенза хоорайга Россияның чемпионады чергелиг «Россияның идегели» маргылдаага Аталия уран гимнастикага спорт мастеринге кандидат атты чедип алды, ол-ла чылда база Россия чергелиг маргылдаага ол адын бадыткады. Аталия Москва хоорайда. Бисте уран гимнастикага спорт мастери бар. Тамилана Тукарга Россияның спорт мастери атты тывыскан дугайында дужаал чоокта чаа РФ-тиң Спорт яамызындан келди.

— А боттарыңар каш харлыыңарда спорт мастери атты чедип алган силер?

— Он дөрт харлыымда, 1999 чылда Омск хоорайга уран гимнастикага Россияның бирги чери дээш ажык чергелиг маргылдаа болган. Аңаа даштыкы чурттардан спортчулар, Россиядан Ирина Чашина, Елена Батырщина, Алина Кабаева дээш өске-даа дыка шыырак гимнастар киришкен. Ол маргылдаага Россияның спорт мастери деп атты камгалап алдым. Ол-ла чылда Армияның төп спортчу клувунуң (ЦСКА) чемпионадынга Россияның спорт мастери атты бадыткадым.

— Бөгүн спорт залында 3-6 харлыг хире бичии уруглар хөй-дүр. Ада-иелери эккелген уругларны шуптузун хүлээп турар силер бе?

— Уран гимнастикага кол чүүл уругнуң ээлгири дээш мага-бодунуң бо спортка тааржыр шынарлары деп чамдык улус санап турар. Чогум шуут-ла ындыг эвес, мен уругнуң мөзү-шынарынче кичээнгейни салыр мен. Аажы-чаңы чассыг эвес, берге хире болур чүүлдерни шыдажып эртер бүдүштүг уруглар уран гимнастикага чедиишкиннерлиг бооп болур. Чижээлээрге, мээң белеткеп кижизиткеним Аталия Сандакпанның бичиизинде дурт-сыны уран гимнастикага ындыг кончуг-даа тааржыр хире эвес көстүр уруг-ла болгай. Төрүмелинден азы ада-иезиниң кижизиткениниң туруштуг, шыдамык, кызымак мөзү-шынарының ачызында Тывадан уран гимнастикага Россияның спорт мастеринге баштайгы кандидат болганы ол-дур. Уран гимнастикага спортчу чедиишкиннерден аңгыда, спорттуң бо хевири бистиң уруг-дарыывыстың кадыкшылын быжыглаарын база утпас ужурлуг бис. Ынчангаш тускай шериг операциязының киржикчилериниң уругларын “ЦСКА-Тыва” спорт школазының уран гимнастика бөлүүнге халас хүлээп ап турар, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң уруглары чиигелделиг, “ЦСКА” спорт ниитилелиниң кежигүннериниң уруглары халас, амыдырал-чуртталгазы чедимчелиг өг-бүлелерниң ажы-төлү өртектиг. Спортчу ачы-дуза чедиргенивистен кирген акшаны залды септээринге, маргылдааларже уругларны чорударынга дээш эргежок чугула чарыгдалдарга үндүрүп турар бис.

— Тывага канчап ажылдап чедип келгениңер ол?

— 2009 чылда Сибирьниң федералдыг күрүне университединиң күш-культура болгаш спорт факультедин дооскан мен. Каяа ажылдаар чоор деп боданып чоруп турган кижи-дир мен ийин. Уран гимнастикага мээң тренерим, 13 чыл дургузунда мени өөредип, маргылдааларга белеткеп чораан Ирина Вячеславовна Арютина мени кел дээш, Красноярск крайның удуртулгазынга Тываның удуртулгазындан чагаа келгенин, уран гимнастиканы республикага хөгжүдери-биле тренер хереглеп турарын дыңнаткаш, алыс черле Тыва чурттуг кижи ажылдап чорувут деп сүмелээн. Тыва меңээ өске чер эвес-ле болгай, мээң кырган-авам Валентина Алексеевна Андреева Кызыл хоорайның хоочун чурттакчызы, авам Кызыл хоорайга төрүттүнген, 4 дугаар школаны дооскан. Авам Любовь Андреевна Удод Красноярск хоорайда дээди өөредилге чериниң сөөлгү курузунга өөренип тургаш, 1985 чылда мени божаан. Уруу-күдээзи институтту эки доозуп алзыннар дээш, 2-3 айлыг чаш уруг мени Кызылда кырган-авам ап алгаш, доруктур өстүрген. Красноярскыга школага, университетке-даа өөренип тургаш, чайгы дыштанылганы Кызылга эрттирип, Пролетарская кудумчузунга оолдар, уруглар-биле ойнап чайлаар чордум. Ол-ла бүгүнүң салдары-биле боор оң, Кызылга ажылдаар деп шиитпирлээн мен, уран гимнастиканы Тывага хөгжүдер деп күзел база тыптып келген. 2009 чылдың августа Кызылга чедип келген мен. Мени республиканың удуртулгазы дыка эки уткаан, ажылдаарынга бүгү талазы-биле дузалаарын аазаан. Уран гимнастикага уругларын өөредир күзелдиг ада-иелер база хөй болган. Баштайгы бөлүктүң уруглары-биле кичээлдерни сентябрь айда “Сүбедейге” эгелээн мен. Кыжын аңаа соок боорга, Кызылдың 5 дугаар школазының спорт залынга өөредилгени эрттирип турдум. Ярыгин аттыг спорт комплекизин септеп тургаш, амгы үеде турарывыс залды уран гимнастика залы кылдыр мээң арга-сүмелерим-биле тускай дерээн. Бо залга кичээлдерни, маргылдааларга белеткелдерни эрттирип турар бис. Мээң уругларым дараазында 2010 чылда-ла маргылдааларга киржип, багай эвес көргүзүглерни чедип алган. Чижээлээрге, олимпийжи курлавырлар училищелериниң гимнастарының аразынга Красноярск хоорайга маргылдаага 8 харлыг уруглар бөлүүнге Надя Доңгак 2-ги черни, 3-4 харлыг уруглар бөлүүнге Тана Доңгак бирги черни ээлээн. Оларның тиилелгелери мени улам сорук киирген. Россия чергелиг маргылдааларга тиилелгелерни уругларым удаа-дараа чедип ап турар апарганнар. Ол меңээ дыка өөрүнчүг. Новосибирск хоорайның губернаторунуң Кубогу дээш регионнар аразынга чоокта чаа эрткен маргылдаага Ануш Соруктуг 1-ги черни чаалап алды.

— Мен көрүп орарымга, силерниң гимнастика залы бичии ышкаш көстүр, телевизорга көөрге, дыка улуг спорт залдарынга уран гимнастика маргылдааларын эрттирип турар боор чоржук.

— Ийе, бо зал бичии. Ынчалза-даа маңаа маргылдааларга белеткенип, тиилелгелерни чаалап ап турар бис. Маргылдааларны узун болгаш доора дурту 14х14 метр, бедии 15 метрден чавыс эвес залдарга эрттирип турар. Чоокку чылдарда ындыг залдыг апаар бис. Россияның Камгалал яамызы Кызылда “ЦСКА-Тыва” спорт школазының спорт комплекизиниң тудуун 2027– 2028 чылдарда тудар. Ол спорт комплекизинде 14х14х15 метр хемчээлдиг уран гимнастика залын төлевилеп каан. Камгалал яамызы тудугларны тудары дүрген, гимнастиканы бүгү талазы-биле хөгжүдеринге таарымчалыг залдыг апаар бис.

— Уран гимнастиканың Тывага үндезилекчизи деп силерниң дугайында чугаалажып турар апарган-дыр. А силер бодуңарны ынчаар санап чоруур силер бе?

— Ындыг бе? Өөрүнчүг-дүр. Уран гимнастикага уругларны өөредип турарым, оларның Россия чергелиг, чамдыкта оон-даа делгем чергелиг маргылдааларга чедиишкиннери чамдык-чамдыкта, меңээ чоргааранчыг апаарын чажырбас мен.

Ш. МОҢГУШ чугаалашкан.

Чуруктарны А.В. Удодтуң хууда архивинден алган.

“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn