Бистиң республикавыс шаандан тура-ла мал ажыл-агыйының талазы-биле тергиидеп келген. Шээр малдың дүгү көдээ ажыл-агыйның база бир продуктузу болбайн канчаар. Ооң мурнунда ол анаа-ла октаттынып азы чиик өртекке республикадан дашкаар чоруп турган. Дүк болбаазырадыр цехтиң республикага ажылдап эгелээни-биле байдал өскерилген. Амгы үеде ооң ийи дугаар чадазының ажыттынганы өөрүнчүг.
Сентябрь 11-де найысылал Кызылда үлетпүр парыгында Сергеихинскиниң пөс-таавы заводунуң ажылы ийиги чадазынче кирген. Аңаа Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг база четкен. Ол Социал-экономиктиг хөгжүлдениң тускай программазы-биле чедиишкинниг боттанып турар төлевилелдерниң бирээзи. Ооң бирги чадазы – дүктү болбаазырадыры, дараазында ол бүгүден чоорган, идик-хеп дээш кижиниң янзы-бүрү хереглелдерин даараар материалды үндүрүп алыры. Олар ам хой дүгүнден кончуг чылыг болгаш шынарлыг материалды болбаазырадып эгелээни ол.
“Сергеихинск заводунуң ийиги чадазының ажылдап эгелээнин көрдүвүс. Чылда 130 тонн пөс-таавыны бүдүреринге ийи катап хөй, тодаргайлаарга, 260 тонна чугган дүк херек. Бистиң республикавыста дүк чедер, чылдың-на ону чыып турар бис. Ооң мурнунда улус ажыглал чогу-биле октаптар, аажыглаар-ла улус ажыглаар турган. Ам көрүңер, боттарывыстың бүдүрүлгевисте бүрүнү-биле ажыглап эгелээн бис. Оон матрас шывыглары, чоорганнарны, сыртыктарны, дүктен кылган пөстерни, кидисти, кышкы курткаларны дээш оон-даа өске чүүлдерни бүдүрүптер аргалыг. Бүдүрүлгениң удуртулгазынга республикадан дашкаар чиг эт кылдыр сатпазын сүмелеп тур мен. Бистиң боттарывыстың даараныр бүдүрүлгелеривиске боттарының продукциязынга чедир ажылдаар кылдыр садар болза эки”– деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чугаалаан.
Ук бүдүрүлгениң ийиги чадазында 13 кижи ажылдап турар, а бирги чадазында – 47 ажылдакчы. Ниитизи-биле 60 ажылчын олут тургустунган. Ол бистиң республикавыска кончуг эки дээрзин Тываның Баштыңы демдеглээн.
Оон аңгыда бо бүдүрүлге черинге немелде оран-сава хереглеттинип турарын ол айыткан: “Бүдүрүлгениң 2 шугумун эде тударын сүмеледим. 2 шугум чаңгыс оран-савага турбас кылдыр аңгылаар херек. Ийи бүдүрүлге бот-боттарынга шаптыктавас кылдыр, ол дугайын өөренип көөр бис”.
Ук төлевилел Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазы-биле боттанып турар. Республиканың хөгжүлде фондузун таварыштыр Россияның Бүдүрүлге болгаш садыг-саарылга яамызындан 54 сая рубль чиигелделиг чээлини алган. Ол бүгү-ле дериг-херекселдиң болгаш ооң чедирилгезиниң база бүдүрүлге дериг-херекселин ажылдадырының мурнунда белеткелиниң чарыгдалдарын дуглапкан.
Бүдүрүлге хүнде 8 ажыл ша- гының дургузунда 250 кг материалды бүдүрүптер күчү-күштүг. Ында бирээзи-ле 50 килдиң дүк дыраар 5 машиназы ажылдап турар. Машина бүрүзү 63 киловат күчү-күштүг ажылдап болур. Электриден ол кончуг хамааржыр. Чылда ниитизи-биле узуну 116 муң метр, деңзизи 130 тонна белен продукция үнүп келир. Ында кандыг-даа уксаалыг хойнуң дүгүн синтетиктиг материал-биле холуп турар. “Чүгле дүктүң бодун ажыглаар болза, ол аар болгаш эпчок болур. Ынчангаш материал чымчак болзун дээш, синтетиканы холуп турар” – деп, төлевилелдиң удуртукчузу Буян Тагаланов тайылбырлаан.
Амгы үеде бүдүрүлгениң курлавырында кожууннардан садып алганы 370 тонна болгаш эрткен чылдан арткан 70 хире тонна дүк бар. Бүдүрүлгениң бүрүнү-биле ажылдаарынга ол амдыызында чедер.
Ооң мурнунда шак мындыг материалды Россияның садыг-саарылгазынга чурттан дашкаар девискээрлерден эккеп турган. “Амгы үеде Россияда бо бараан чедишпес. Бистиң российжи бүдүрүкчүлерге херек материалды кылырынга дузалажыр аргалыг бис. Россияга 130 тонна дээрге чүү-даа эвес-тир. Кол-ла чү- ве – материалды эки шынарлыг кылдыр бүдүрери” – деп, Буян Тагаланов бүзүрелдии-биле чугаалаан.
Амгы үеде баш удур Москва, Краснодар, Красноярск болгаш Новосибирскиниң бүдүрүкчү компаниялары-биле дугуржулгаларны кылып каапкан. Тендерлер чокка-ла дорт чедирилгелер болур. Материалдың хемчээли амдыызында эвээш-даа болза, партнерлар дорт ажылдаарынга беленин илередип турар.
Продукт амгы үеде лабораторлуг хыналданы эртип турар. Аттестацияны ноябрь эгезинде доозар ужурлуг. Чүгле шупту документилер келген соонда, долу коммерциялыг бүдүрүлге эгелээр. Бүдүрүлгениң удуртулгазы садыг-саарылгадан аңгыда, оон-даа өске чүүлдерни кылырын планнап турар.
Бүдүрүлгениң сайзыраарынга немелде оран-сава база херек. Амгы үеде ооң ийи шугуму чаңгыс оран-савада турары бергедээшкиннерни тургузуп турар. Ажылды эптиг кылып, бизнести улгаттырары-биле немелде бүдүрүлге оран-савазын тудары планда кирген.
Фабриканың төөгүзү федералдыг инвестицияларның канчаар ажылдап турарын, регионнуң эгелээшкини бойдус курлавырлары-биле кады канчаар ажыктыг түңнелдерни эккеп турарын тодаргайы-биле көргүскен. Чоокку үеге чедир анаа-ла октаттынып турган дүктү амгы үеде кижилерге чылыгны берип, бүдүрүлге материалдарын хандырарынга дузалыг апарган. Дүк дыраар машинаның ажылы Тываның одар-белчиирлерин Россияның үлетпүр төптери-биле харылзаштырып турар.
Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn