Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Озвучка выделенного текста
Настройки
Обычная версия
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы
(видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию
Настройки Обычная версия
Шрифт
А А А
Фон
Ц Ц Ц Ц Ц
Изображения
Междубуквенный интервал
Одинарный Полуторный Двойной
Гарнитура
Без засечек С засечками
Встроенные элементы (видео, карты и т.д.)
Вернуть настройки по умолчанию

Уруг – өг-бүлениң эртинези

20 ноября 2026
8

| НОЯБРЬ 20 – БҮГҮ ДЕЛЕГЕЙНИҢ УРУГ ХҮНҮ |

Амгы үеде кижи амытан төк кээп дүшкеш-ле, эргелерлиг апарган. Иезиниң иштинге тос ай иштинде боттанып, мандып келген ылым чаштың «Ыңаа!» диген баштайгы алгызындан тура чырык черге көстүп келген чаш төл күрүнениң бүгү талалыг деткимчезин ап эгелээр. Ону хоойлужудуп кылгаш, КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязы баштай 1959 чылда декларация кылдыр, дараазында 1989 чылда конвенция кылдыр хүлээп алган. Бо ийи аңгы чылда хүлээттинип турган шыңгыы документиниң ай-хүнү чаңгыс – ноябрь 20. Ынчангаш шак ол хүннү Бүгү делегейниң уруг хүнү кылдыр доктааткан. Делегей деңнелинге уругларның эрге-ажыктарын чогум ооң-даа мурнунда, тодаргайлаарга, 1924 чылда Женевага-ла бадылаан турган. Уругнуң эргелериниң дугайында конвенция ёзугаар алырга, төрүттүнүп келген чаш үезинден тура 18 харга чедир кижини уруг деп санаар. Бичии уругнуң угаан-медерели, күш-шыдалы назы-харының аайы-биле чедир быжыкпаан болур. Чаа-ла хевирлеттинип олурар кижиге тускай кичээнгей, сагыш салыышкын болгаш камгалал улуг улустан негеттинер. Ынчангаш Каттышкан Нациялар Организациязынче кирип турар делегейде 196 күрүне шак ол улуг документиге чөпшээрежип, адын салгаш, амыдыралда боттандырып турар. Адын салган-даа болза, чуртунда боттандырбайн турар болгаш ат салбаан күрүнелер база бар. Кол кичээнгейни оларже-даа эвес, а делегей чергелиг улуг документиже угландырып, ажы-төлүвүстүң эргелериниң дугайында бичии сайгарылгадан кылып көрээлиңер.

Адаң адаан адың кымыл, иең адаан шолаң кымыл?

Уруг төрүттүнүп келгеш-ле, аттыг болур эргелиг. Та бүдүн өг-бүлениң төлү болзун, та сурас болзун, та кылымал иштелиишкинден төрүттүнүп келзин, уруг дөмей-ле аттыг болур ужурлуг. Кандыг-бир чылдагаан-биле ада-иези боттары ат тыпсыр аргазы чок болган таварылгада безин уругга атты тыпсып, күрүнеге бүрүткедир апаар. Тыва чон шаандан тура анаа эвес адазының адаан адын, аал-чуртун, төрел аймаан айтырып чораан-дыр көрүңерем. Уруг бүрүзү адазының, иезиниң дугайында медээлерни база билген турар ужурлуг. Кандыг-ла-бир хайга алыскаш, өскүс арткан төл-даа, бир-ле кижиден «оорлап каан» чажыт-даа төл ада-иезин адап-сураар эргелиг.

Өскен өө-даа, интернат-даа доруктуруп азыраар

Төрүттүнүп келген чаштың эргези дыка улуг – доруктуруп, азырадыр. Авазының аа сүдүн эмип, ада-иезинге эргеледип, хоолулуг чаагай чемни чип, эптиг болгаш чылыг идик-хепти сезон аайы-биле солуп кедер эргелиг. Күрүне ол дээш эвээш эвес акша-хөреңгини үндүрүп турар. Божааны дээш, уруг азырап олурары дээш социал төлевирлерни тургузуп, билиглерже эге базымнарын кылыр уруглар садтарын, школаларны тудуп, ортумак, дээди өөредилге черлерин ажыдып турар. Кадыкшылын хайгаарап, быжыктырары-биле халас эмнелгелер, санаторий, курорттар база-ла бар. Салым-чаяанын ажыдып, улаштыр сайзырадыры-биле немелде өөредилге төптери, культура, спорт адырларында бөлгүмнер, секциялар ажылдап турар. Өскен-төрээн бажыңынга ада-иези, акы-дуңмазы-биле кады чурттаар кежии ышкындырган уруг-дарыгны кым-даа ажык дээр адаанда арттырбайн турар. Уруглар бажыңнары, интернаттарда өг-бүледе өзүп турар өөрүнден дудак чок кылдыр азырап чоруур буянныг кижилер бар.

Төрүп алган уругларын соок, ээн бажыңынга арттырып кааш, оларны-ла азыраар кылдыр берип турар төлевир акшалар-биле кыңгырадыр эңдере арага садып алгаш, чидир ижип чоруптар иелер, адалар күрүне мурнунга кайы хире улуг харыысалгалыг-дыр? Олары чиир чем тыппайн, бажыңынга каш хүн ужуп-туруп арагалаан улустуң артынчыларын чыып чип, борастанып олурар. Харалаан, ниитилеливисте шак мындыг күзенчиг эвес чурумалдар эвээш эвес.

Бичии-ле дээш бастып болбас

Улуг шыырактары азарганчыг бичиилерин бастып, күш дөгээри араатан амытаннар аразында бар ыйнаан. Харын-даа азыранчып, бот-боттарынга дуза кадып-даа чоруурлар боор – көрүп турар эвес бис. А мээ-медерелдиг кижилерге ындыг каржы болуру хоруглуг, ылаңгыя назы-хар четпээн чаш ажы-төлге хамаарыштыр.

Уругнуң эргелериниң дугайында конвенцияның 19, 34 дугаар чүүлдери ёзугаар уруг мага-бодунга, угаан-медерелинге хора чедирер, күш дөгээр багай аажылаашкыннардан, дорамчылалдан, күштээшкин-күчүлелден камгалалдыг турар ужурлуг. Кым-даа уругга күш дөгевес деп делегейде чарлап каан. Онаалга кылдырып чадап кааш, сээдең-мелегейин сурап, алгырып-кышкырып, ужу-бажынче соккулай бээр иелерни канчаарыл? Боду шөртейтир көвүктүг пивозун ижип алгаш, чүвүрүнүң баа-биле кымчылап каап, коргудуп тургаш, оолдарынга спортчу мергежилгелер кылдырар адалардан карак чалданыр. Оларның бодалы-биле, ажы-төлүн эки өөредилгелиг, шыырак, күш-дамыр талазы-биле сайзыраңгай салгал өстүрүп турарлар. А багай салдарлыг болуп, уруг-дарыывыстың эргелерин хажыдып тур бис деп эскербейн турары хомуданчыг. Мени ынчаар кижизидип каан, ынчангаш бо хүнде шору кижи кылдыр чурттап чор мен. Мээң оглум база ынчаар өссүн деп бодалдыглар.

Өске черге хамаанчок, бодунуң төрээн уязынга эргим чоок кижизи кылдыр санап чоруур акызы, чамдыкта мырыңай төрүп-ле каан адазы назы четпээн кыс уругну күштеп каар, харын-даа коргудуп азы көгүдүп алгаш, катаптаар коргунчуг таварылгаларны амыдыралда чок деп болбас. Шак ындыг каржы-дошкун аажылалдан когараан уругларның сагыш-сеткилин эмнеп, амыдыралче ээлдирип, чуртталгаже көрүжүн экижидер ажылдар чоруп турар. Кемниг херекти кылып каан буруулуглар ялага онаажып турар. Чүге мындыг коргунчуг үүлгедиглер болуп турарыл? Хоойлу-дүрүм билбезинден, эзириктиң хайындан, хензиг када боданмайн барган частырыгдан... Чүү деп-даа улаштыр өчүп болур ыйнаан, ынчалза-даа... Чаш уруг-дур ийин ол, көңгүс чаш! Камгалап-карактаар ужурлуг!

Шагдаа эвес, артист боор мен

Улуг улус уругнуң салым-чолунга хамааржыр шиитпир хүлээп турар үеде ол бодунуң бодалын, көрүжүн, күзелин илередир эргелиг. Амыдыралдан алгаш көөр болза, бистиң ажы-төлүвүс чеже-даа боттарының күзелин илередип турар болза, ада-ие ону херекке албайн, боттарыныы-биле шиитпирлеп кааптары чажыт эвес. Ылаңгыя школаны дооскан соонда, мергежил шилип алыр айтырыг хөй кезиинде ада-иениң күзели ёзугаар боттанып турар. Төрүмелинден салым-чаяанныг, өөреникчи тургаш-ла, ырлап, самнап азы бир-ле хөгжүм херекселинге ойнап келген уруу артист болур күзелдиг турда, акша-шалыңы көвей, эртежик пенсияже үне бээр эрге-хоойлу ажылдакчызы болур кылдыр албадаптар. Азы ажы-төлдү үжүк-бижикке өөредир буянныг башкы болуксаан уругну дөмей-ле буянныг-дыр, кижилерни аарыг-аржыктан камгалаар дишкен соонда, эмчи бол дээрлер. Хан көрүп шыдавас, бажы дескинип, холу сириңейни бээр төлүн-даа билбес болурлар.

Кандыг-бир чөрүлдээ тыптып келирге, кезээде улуг кижи шын болур деп чигзинчиг бодалдыг улус кайы көвей. Бичии кижи чеже-даа шынын чугаалап турар болза, ону дыңнавайн, хөректепкеш, улаштыр ыыттатпайн баары шын эвес. Шынында назы четпээн уруг улуг улуска көөрде, шын сайгарып турар таварылгалар амыдыралда бар болдур ийин.

Чеже-даа аңгы бол, дең эргелиг бис

Делегейде дески кижи чок. Бир-ле чылдагаандан кадыкшылының байдалы кызыгаарлыг кылдыр төрүттүнер кемниг чаштар аравыста хөй. Мындыг уруг-дарыг азырап чоруур өг-бүлелерге кижи чүгле мөгейиксээр. Коргунчуг аарыг сураа дыңнапкаш, бодунуң-на төрүп алган төлүнден ческинип, коргуп, ойталаары чаш уругнуң кандыг-даа болза кижи болуп чурттаар эргезин хажыдып турары болур. Кадык камгалал адырында делегей стандарты ёзугаар 22 неделя хуусаада чырыкче бодараан 500 грамм деңзилиг чүгле чаңгыс катап тыныпкан безин төл бүрүн эргелиг кижи кылдыр санаттынар болгаш чогуур эмнээшкинни, ажаалда-тежээлдени алыр эргелиг. Ынчангаш делегейде бүгү чаштар кадыының байдалы, расазы, кежиниң өңү, эр-кызы, дылы, чүдүлгези, социал байдалы болгаш өске-даа байдалдардан хамаарылга чокка, дең эргелиг болур.

Ойнап-хөглеп, дыштаныры

Уруг хостуг үезинде ойнаар эргелиг. Удуп дыштаныр үезинде шаптыктап азы удутпайн, тургузур ажылдадыры хоруглуг. Чамдык шугулдап, хыйланган мындыг сөстер ада-иениң аксындан бо-ла үне халый бээр болгай: «Ажы-төлдү кижи айбылаар дээш төрүп алыр чүве ыйнаан». Ол-даа харын хөөредиг болбайн канчаар, уруг-дарыын күш-ажылга өөредип, эрес-кежээ кижилер кылдыр өстүрүп алыксаан улустуң күзели-дир ийин. Ынчалза-даа бичии оваарнып, бодай аарак айбылаар болза эки. Үш-дөрт шыырак эр улустуң кылыр ажылын чаңгыс борбак оглунга чүдүрүп, албадаары база шын эвес. Амыдыралдан эскерерге, колдуунда азыранды уруглар шак ындыг аажылалга таваржып, барган өг-бүлезиниң кулу апарган чоргулаар болгай. Оларны көргеш, кижиниң баары ажыыр.

Мага-боду, угаан-медерели өзүп, сайзырап турар үеде уругга дыш херек, оюн-тоглаа херек. Чүгле өөренир, чүгле ажылдаар деп шыңгыы чурум дүүшпес.

Эргем-не бар дээш...

Эмин эрттир угааны өскеш, эргем-не бар дээш, хүлээлгелерин уттуптар ажы-төлүвүс база-ла бар. Хүлээлгелер кайда бижиттинген болурул? Эң бети – өөренип турар чериниң уставында, ынды дээр болза, федералдыг хоойлуларда, кодекстерде. Бодунуң эргезин камгалаар дээш, улуг улус-биле аас былаажып, месилдежи берген турар таварылгалар база бар. Оларны сайгарарда, кичээнгейлиг болуру күзенчиг. Шынап-ла, боду дээш шын туржуп турар болза, улуг улус буруузун миннип, негелдени хүлээп, күүседир апаар. А азыралдың экизинге калчаарай бергеш, ам-даа эккелиңер деп турар «тура халыышкын» үндүрүп турар болза, үезинде «басканы» дээре.

Кыска сайгарылганы доозуп тура, мындыг чүүлдү сагындырып, боданырынче кыйгырыксаар-дыр мен: уруг— өг-бүлениң болгаш чоннуң эртинези, ооң эргезин камгалаары – бүгү ниитилелдиң хүлээлгези.

Надежда КУУЛАР.

Чурукту ГигаЧатка чураан.

«Шын» №45 2026 чылдың ноябрь 19

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn