ТР-НИҢ БАШТЫҢЫ ВЛАДИСЛАВ ХОВАЛЫГ ТЫВАНЫҢ КОРНЕЙ ЧУКОВСКИЙ АТТЫГ ЧАШТАР БОЛГАШ ӨГ-БҮЛЕ НОМЧУЛГАЗЫНЫҢ ТӨВҮНҮҢ САЛБЫРЫНГА ААЛДАП ЧЕТКЕН.
ТР-ниң К. Чуковский аттыг ном саңының директору Сылдысмаа Лопсанның чугаалааны-биле алырга, «Өг-бүлениң үнелиг чүүлдери болгаш культураның инфраструктуразы» федералдыг национал төлевилелдиң деткимчези-биле септелгени кылган. Ниитизи-биле 3 сая 800 муң рубльди чарыгдаан. Ооң акша-хөреңгизин оран-саваны чаартып, дериг-херексел, программа хандырылгазы болгаш эт-сеп садып алырынче үндүрген, ажылдакчылар профессионал өөредилгени эрткен.
«К.И. Чуковский аттыг уругларга ном саңының салбыры 2003 чылда бо Московская 110 дугаарлыг бажыңны туткаш дужаап турда, ном саңы база деңге ажыттынган. 23 чыл болганда библиотека чаарттынгаш, «Чаштар болгаш өг-бүле номчулгазының төвү» кылдыр ажыттынып турары бо. План ёзугаар 2026 чылдың октябрь 1-де дужаар тургаш, тудугжуларның шалыпкын ажылының түңнелинде эртежик дужаапты. Июнь 1-де, Бүгү-делегейниң уруглар камгалалының хүнүнде, бичии номчукчуларывыска байырлыг ажыдыышкынны организастаар бис» – деп, Сылдысмаа Лопсан дыңнатты.
Регионнуң Баштыңы Владислав Ховалыг чаарттынган ном саңын көргеш, «кончуг эки, чогумчалыг-дыр» деп үнелелди бергеш, ном саңынга хол белээн сунган. Чедип алганы үре-түңнелдерге доктаавайн, моон-даа соңгаар чаа чүүлдерже удур базымнарны кылырын сагындырган. Оон ыңай республиканың аңгы-аңгы булуңнарының ном саңнарында ажылдап чоруур коллегалары-биле арга-мергежилин үлежирин чагаан.
«Тергиин чараш болгаш уткалыг кылдыр эде тургустунган, чаарттынган төп-түр. Бичии номчукчуларга эптиг байдалдарны тургусканы кончуг эки-дир. Төптүң кол сорулгазы – уругларны номчулгаже хаара тудары болгай. Ном саңының эң-не идепкейлиг номчукчулары-биле база ужуражып чугаалаштывыс, шай-даа иштивис.
Национал төлевилелдерге идепкейлиг киржири чугула. Чылда 20-даа чедир шак бо төлевилелге киржип болур болганда, республиканың 170 библиотеказы чылдың-на оочурлап алгаш, документилерин чыып, мөөрейге киржип, федералдыг деткимчени алгаш септенир болза, магалыг-дыр деп көрүп тур мен.
Бүгү-россияның библиотекалар хүнү болганда республиканың 170 библиотеказының ажылдакчыларынга улуг чедиишкиннерни, кадыкшылды, өг-бүлелеринге аас-кежикти күзедим!» – деп, В. Ховалыг чугаалады.
Чаарттынган ном саңының хүндүлүг аалчыларының бирээзи – Бавуу Ховалыг. Ол ном саңының идепкейлиг номчукчуларының бирээзи. 2003 чылда албан чери ажыттынгандан бээр ажы-төлү-биле үргүлчү кээп, номчуттунуп, номнар бижидип эгелээн. Маңаа номчааны «Гулливерниң аян-чоруу», «Капитан уруу» деп бирги үндүрүлгелерни ам-даа сактыр. 2003 чылдарда ажы-төлү-биле кээп турган болза, бо хүннерде ол уйнуктары-биле кээп номчуттунуп турарлар. Номчулгага ынакшыл салгал дамчааны ол.
«Бодум башкы кижи мен. Номчуттунарга, угаан ажылдаар. Чамдыкта автор-биле маргыжыксай-даа бээр сен. Ном кижиниң сайзыралынга улуг ужур-дузалыг» – деп, ол чугаалады.
Тыва национал хевин кеткен бичии оолдарның авазы Чечек Чооду болду. Ол өг-бүлезиниң номга ынаан база оолдарының дугайында чугаалады: «2024 чылдан тура улуг оглум бо ном саңының номчукчузу апарган кижи. Ооң төөгүзү мындыг: ажы-төлдүг апаргаш, оолдарны канчаар кижизидерил деп айтырыгның харыызын дилээш, бээр кээп эгелээн мен. Улуг оглум чүгле номчуп өөренип алгаш-ла, ном саңының хүннүң келир хүндүлүг аалчызы апарган. Оолдарымның ачазы шеригжи. Улуг оглум Сенги-Доржу Чамыяң Кызылдың 17 дугаар школазында үшкү классчы, а бичиизи бо чылын садик дооскан. Ажы-төлдү номга, номчуттунарынга ынак кылдыр өөредири чугула-дыр дээш, хостуг үевисте К. Чуковский аттыг ном саңынче кээп турар бис. Септелге соонда чүгле номчуттунар эвес, а садикчилерге ойнаар булуңчугаштар база бар апарган боорга өөрүп тур бис».
Бичии Сенги-Доржу база авазынга улашты: «Чалгааранчыг апаарга-ла, дуңмам, авам-биле бээр кээр бис. Номчаан номнарымның шуптузунга ынак мен. Ном саңын дыка чараш, аянныг кылдыр септепкен-дир».
Ном саңының ажылдакчылары бичии Сенги-Доржуну анаа-ла шилип албаан. Ол чыл дургузунда эң-не хөй ном номчуп, рекордту тургускан номчукчу болду. Ынчангаш июнь 1-де төптүң байырлыг ажыдыышкынынга кызыл кожааны Сенги-Доржу кескен.
Чаарттынган ном саңы 500 ажыг чаа үндүрүлгелерни, оларның аразында амгы үениң 3Д, 4Д деп адаар номнары болгаш көөрү кошкак уругларга үн бижидилгелиг номнарны садып алган. Оран-саваның шөлүн элээн каш кезектерге чарган. Тыва авторларның чогаалдарын болгаш ооң дугайында медээлерни тып, номчуп азы дыңнап болур интерактивтиг экранны тургускан. Чамдык номнарның үн бижидилгезин хөгжүм үделгези-биле каастаан, а бир чамдыызында үделге чок. Көөрү кошкак уруглар-даа, улуглар-даа сонуургааны номну бо төптен тып дыңнап болур.
Салим Сүрүң-оолдуң «Авазынга даңгырак» дээн ышкаш чаңгыс экземплярлыг номнарның электроннуг хевирин база моон тып ап болур. Ном саңының ажылдакчыларының кылыр ажылы ам-даа хөй. Номнарның чурагайлаашкынын, аудио бижидилгезин ном саңының ажылдакчылары боттары кылып турар. Хөгжүмнүг үделге ажылынга Тыва национал оркестрниң артистери база дузалажып, киржип турар болду. Чижээлээрге, Степан Сарыг-оолдуң “Саны-Мөге” деп шүлүглелин хөгжүм үделгези-биле каастаан үн бижидилгезин байырлалга келген чон дыңнаар аргалыг болган.
Күзелдиг кижи бүрүзүнге делегейниң кайы-даа булуңунга тургаш, тыва литература-биле таныжып алыр аргалыг болур кылдыр орус дылче очулдуртунган тыва чогаалдарны шуптузун чыып, дыңнадыглар баазазын тургузуп, «Тываның литературлуг им-демдээн» ажылдап кылыр. Федералдыг төлевилелдиң күүселдези-биле ном саңнарында болгаш өске-даа культура албан черлеринде тургустунган шак мындыг культура-чырыдыышкын төптери уругларның сайзыралынга болгаш чогаадыкчы дыштанылгазынга улуг ужур-дузалыг. Бии-Хем кожуунга база шак мындыг төп удавас ажыттынар.
Чаарттынгаш, чаштар болгаш өг-бүле номчулгазының төвү апарган ном саңы республиканыы болганда, ырак-чоок кожууннардан-даа келген номчукчулар сонуургаан номнарын бижиттирип ап болур. Чайгы дыштанылга үезинде база ном саңы ажылдаар. Хостуг үезин ажыктыг болгаш солун кылдыр эрттириксээн улугларга болгаш уругларга төптүң эжии ажык. Уругларны номчулгаже хаара тудар дээш, төп ажыттынган дээрзин сагындыраал.
Айдың ОНДАР.
Чингис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...