Кандыг-даа байырлал болурга, делгелге-ярмаркага чүзүн-баазын барааннарлыг баартыктар аразындан ыяштан чазаан ойнаарактар кижиниң караанга илдигип келир. Амгы үениң чаштарының эң-не ынак мультфильми «Көк трактор» баштаан машиналар чыскаалыпкан турар. Байырлалдың ярмарказын көрүп келген чон ыяштан чазаан ойнаарактарны күзелдии-биле садып ап турарын эскерген мен. Арыг ыяштан чазаан экологтуг ойнаарактар чуктан кылган машиналарга бодаарга, чаш уругнуң кадыкшылынга хора чок болбайн канчаар.
Шак ол чараш болгаш хора чок ойнаарактарны Кызыл хоорайның чурттакчызы Роман Маады чазап турар. Ооң алыс чурту Бии-Хем кожууннуң Аржаан сумузу, маадылар чурту. Ол– ада-иези Эрес-оол Ламажыкович биле Тамара Оюновна Маадыларның дөрт оглунуң ийи дугаары.
Ачазы бүгү назынында чазаныкчы болуп ажылдап чораан. Бичии Роман кичээлдер соонда-ла ачазының ажылдаар черинге чеде бергеш, адазынга дузалажыр, ооң ажылын хөлчок сонуургаар турган. Школа дооскан соонда, Новосибирск хоорайга инженер мергежилди чедип алгаш чанып келгеш, 1990 чылдардан бээр Тыва харылзаа черинге ажылдааш, чоорту, соталыг телефоннар тыптып кээрге, МТС болгаш Мегафон харылзаа черлеринге удуртукчулап чораан. Ол кол ажылындан аңгыда, хостуг үезинде ыяштан бир-ле дүрзү чазаарынга ынак турган.
– Роман Эрес-оолович, хууда сайгарлыкчы болур күзел кажан тыптып келди?
– Ковид деп хамчыктыг аарыгның үезинде дыка хөй улус ажыл-агыйын чидирген ышкажыгай. Ол үе кижилерниң угаан-медерелин дыка-ла өскертипкен деп бодаар-дыр мен. Ынчан үш ай дургузунда бажыңдан үнмейн олурупканывыста, мээң эш-өөрүм, дөргүл-төрелим социал керээ деп күрүне программазын сүмелээрге, 2023 чылда программага киришкеш, чазаныр станок садып алгаш, ажылдап кириптим.
Эгезинден тура-ла ойнаарактар чазап эгеледим. Ажылдарымны ярмаркаларга делгеп эгелээн мен. Чаштарга кандыг-даа хора чок ойнаарактар-дыр ийин. Амгы үеде харын деспи, аптараларны чагыг ёзугаар кылып эгеледим. Амдыызында бодум херимим иштинде чадырда чазанып тур мен. Улуг эт-сеп кылыксаар мен, ынчалза-даа ону кылырынга материал хөй кирер, өртээ база улгады бээр. Садып алыкчыларга өртээ аартай бээр. Ынчангаш үүрмек чүүлдер кылып чоруп турар-дыр мен. Чазап алган ойнаарактарымны чүгле ярмаркаларга садыптар мен. Садыгларже дужаарга, олар база хуу немээр, өртээ аар апаар. Кылып турар ойнаарактарымны чон билир апарган болгаш, ярмаркадан мени албан-биле тып чедип келир чорду.
– Чымчак материалды кайыын ап турар силер?
– Чамдыкта интернет таварыштыр чагыдып-даа алыр мен. Хөй кезиинде бодум Красноярск хоорайга баргаш, шилип тургаш садып алырымга эки. Чагыдарга, будуктуг, шынары багай ыяш-даа чорудуптарлар. Тудуп, көрүп тургаш, тергиин шынарлыг ыяшты садып алыр болза эки.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Өг-бүлелиг мен. Ийи кызым өскүлей берген. Соңгаар улуг хоорайларда чурттап, ажылдап чоруурлар. Алды уйнуктуг мен. Улуг акым база күш-ажыл кичээлиниң башкызы болуп ажылдап чораан. Ам хүндүлүг дыштанылгада. Менден бичии дуңмам Камчаткада өг-бүлези-биле чурттап чоруур. Хеймер дуңмам кадыының байдалы-биле кызыгаарлыг, ада-иевистиң чанында.
– Ойнаарактар чазаар деп бодал кажан төрүттүнүп келген ирги?
– Эң-не эгезинде интернеттен ойнаарактар көрүп алгаш, колдуунда-ла машиналар кылып турдум. Ооң соонда уруглар садының башкылары келгеш, тыва ойнаарактар чагыыр апарган. Тыва дылды, тыва чаагай чаңчылдарны сайзырадыр сорулга-биле тыва дүрзүлер, кидис өг, өгнүң дериг-херекселдерин чагыырга, бүрүнү-биле кылып эгеледим. Өөредилгеге херектиг материалдар-дыр ийин. Чаш кижи ойнавышаан, шупту чүвени холу-биле тудуп, чылгап тургаш өөренир боорга, ындыг чагыглар кылып эгеледим.
Бир эжим бо чылын буддийжи шуулган болур-дур сарыг шажынның херекселдерин база кылып көрем деп чагыг киирген. Чижээлээрге, хей-аът демдээ-дир. Улус ону садып алгаш, хүрээге баргаш, диргизип ап болур.
Чамдык улус бичии бажыңчыгаш кылдырып алгаш, ыдыктыг черлерге өргүп, бажыңнанып турар хевирлиг чорду. Ол ышкаш херээжен кижиниң каасталгаларын шыгжаар аптаражыгаштарны база кыс уругларын өглээр дээн авалар аптара чагыыр. Келин кыстың аптаразын дүптээр деп тыва чаагай чаңчылды «диргизип» турары ол.
Ужа-төш салыр деспиден аңгыда, төгериктерни база чазап турар мен. Кудаларынга азы хүндүткелдиг өгбелеринге ужа-төш сунарда, чук азы саазын кырынга салган ужа-төш сунарының орнунга, ыяштан чазааш, угулзалап каан тускай савага салгаш сөңнээни дээре-ле-дир. Ол суй белек болуп артып калыр ышкажыл.
– Инженер мергежилиңер база чазанырынга ажыктыг боор аа?
– Ийе, дооскан эртемим аайы-биле электриден-даа чүүлдерни чагыг ёзугаар кылып турар мен. Чижээлээрге, ыяштың дазылын чараштап чазааш, сайгылгаан салгаш, чырыткы-даа кылып турдум. Тускай ажылдар-дыр ийин. Дазыл биле дазыл канчап-даа дөмей болбас болгай. Ынчангаш ажыл бүрүзү тускай, бодунуу-биле чараш болур.
Бир катап Чаа чылда шиви адаанга салыр дириг амытаннар чазаан мен. Бир аныяк уруг эзириктиг элик садып алгаш, күзелим бүдер болзун дээш, шиви адаанга салыр мен дээш чорупкан. Үр-даа болбаанда «Бичии төлдүг болур деп бардым, акый. Четтирдим» — деп долгаан чүве. Ортузунда чүрек тудуп алган үш оолдуг адыглар чазаан мен. Бир өг-бүле келгеш, ийи ажы-төлдүг бис дээрге, үш дугаар өпеяалыг боор силер, садып алыңар дээримге, алгаш чо-руткан. Олар база үш дугаар төлдүг болганнар. Ойнаарактар садып алган улус четтиргенин илередип долгап кээрге, өөрүнчүг чорду.
Бир катап улгады берген херээжен кижи машина ойнаарак айтырарга, «Уйнууңарга садып бээриңер ол бе?» — дээримге, «Чок, дуңмамга садып бээрим ол-дур» — дээн. Дуңмазы бичии оол деп бодаан мен. «Ада-иевис бичии турувуста-ла, чок апаарга, дуңмамны азырап, ойнаарактар садып берип чораан мен. Ам дуңмам 46 хар чеде берген-даа болза, аңаа белек кылдыр бээрим ол» — дээш, садып алган болгай.
– Чагыкчының күзели-биле база чазап тур боор силер аа?
– Чамдык улус дыка тускай чагыглар киирер. Бир херээжен кижи шаандагы Азия төвүн чазатты. Чамдык улгады берген улус аныяанда Азия төвүнге болчажып чораан боор. Ынчангаш Азия төвүнүң эрги хевирин-даа чазадырлар. «Чеди чүзүн мал» деп ажылым база бар. Ынаар тыва кижиниң чеди чүзүн малының дүрзү-хевирлери кирип турар. Ону көргеш, бир хам кижи 49 хонук эрттирерде, чеди чүзүн малдың дүрзүзү херек дидир дээш-даа чазадып алган. Саң салып тургаш, ол малдарны өргүптер чүве эвеспе.
«Көк трактор» деп мультфильмде тракторларны чазаарымга-ла, чаш өпеяаларынга дээш дораан садып апаарлар. Чамдык улус мени «Синий трактор чазаар акый» деп адап алганнар. Сөөлгү үеде чон тыва темага хамаарыштыр чагыглар киирер апарды. Өөредиглиг сувенир ойнаарактарны көвүдедир чазап турар мен.
– Келир үеде чүнү планнап турар силер?
– Хол-биле кылган ажылдың өртээ черле аар болур. Ынчангаш компьютер-биле ажылдаар станоктуг болуксап турар мен. Чүге дээрге бүдүрген бараанның саны көвүдээрге-ле, өртээ бадар. Ол станоктуң өртээ 350 муңдан өрү болур чүве чорду. Ол дээрге эң-не чиик өртектиг, бөдүүн станок-тур ийин. Амгы үеде хол-биле чазаан тракторнуң өртээ 1300 рубль болур. Хөйнү бүдүрүп эгелээрге, ооң өртээ амгызындан оранчок бада бээр. Бир эвес станокту хуулуг чээли-биле садып алыр болзумза, ойнаарактарның өртээниң бадары-даа берге боор оң. Чүге дээрге чээлиниң хуузун төлээр дээш кызар апаар мен.
Грантыларга киржирин база шенеп тур мен. Амдыызында чаңгыс-даа грант албадым. Социал керээ программазының деткимчези-биле амгы үеде бар станоктарымны саткылап алган мен. Чамдык улус келгеш, ойнаарактарны көргеш, «калбак ыяшта дугуйлар чыпшырып каан чүве-ле-дир» — деп белени кончуг кылдыр чугаалаарлар. Бараанның өртээн санаары тускай болур. Ынаар чүгле материал кирбейн турар.
– Бүдүрген бараанның өртээн канчаар санаар ирги?
– Бүдүрген бараанның өртээнче электри, станоктарының чарыгдалдары, материалы, үндүрүг хуузу дээш чарыгдалдар дыка хөй-дүр ийин. Бодаарга, хөй эвес ышкаш, шынында ооң артында чаштып чыдар чарыгдалдар дыка хөй. Бодун боду ажылга хаара тудар система-биле ажылдап турар мен. Шыны-биле чугаалаар болза, бо бүдүрүп турар чүүлдеримден амыдыралга артыкшылдыг акша ажылдап албайн турар мен. Чүге дээрге чазаныр ажылымдан өске, кандыг-даа ажыл чок мен.
Тываның Өөредилге яамызы башкыларга кичээлге ажыглаар тыва ойнаарактар бүдүрер талазы-биле инвестициядан кылган болза деп бодаар мен. Башкылар боттары ол айтырыгны көдүрер болза эки. Амгы үеде кичээлге ажыглаар кидис өг дээн ышкаш ойнаарактарны башкылар боттарының акшазы-биле кылдырып ап турар.
– Бо чайын Тывага болур Буддийжи шуулганга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Тываның хүрээлеринде болгаш чүдүлгеге хамаарышкан дериг-херекселдер садып турар баартыктарда тыва шинчилиг чүүлдер чок. Доозазын Индиядан, Кыдаттан эккелген. Ынчангаш шуулган үезинде келген аалчыларга сонуургадыры-биле шажынчы суй белектер чазаар чагыг киирди. Бардым, чугаалаштым. Чүгле буддистер кээр эвес, а анаа туристер база кээр болгай. Шак ындыг улуска тыва суй белектер, бичии деспилер, согааш-баланың бичии хевири, угулзаларлыг бичии шкатулка аптаражыгаштар кылыр болза ажырбас хире. Ынчангаш бо үеде бир сорулгам ол.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26
