Ада-ѳгбелеривис амыдыралдың дѳзү күш-ажылда дээрзин кончуг эки билип чорааннар. «Кежээниң мурнунда – хүндү, чалгааның мурнунда – кочу», «Олутта олча чок, чыдында чыргал чок», «Кежээ кижи ажыл сураар, чалгаа кижи дыжын ха- раар» деп чиге-ле сѳглээннер. Ѳгбелерниң байлак дуржулгазындан «узуп», билип алыр чүүлдеривис хѳй, маңаа чүгле дыка эскериичел, кичээнгейлиг чорук негеттинер. Айбы – күш-ажылдың эң бѳдүүн эге хевири. Ол дараазында бѳлүктерге хувааттынар.
Ѳг, бажың иштинге ажыл. Уругнуң 2-4 хар үезинде кылыр ажылы: авазының айбызын ёзугаар идик-хевин танып, иезинге эккеп берип турар апаар. 3-4 харлыында ойнаар-кызын танып, боду хепкерип турар. Маңаа кѳгүдүглүг айбы колдаар.
Аал өдээнге, даштыгаа ажыл. Уругнуң 5-6 хар үезинде күүседир ажылы: ѳдекке анай-хураган ыдарынга, тударынга, кажаа ишти аштаарынга шаа-биле киржип эгелээр. Ынчан улуг улус киржилгелиг болганда, үлегер-кѳргүзүглүг айбы хереглеттинер.
Аал коданынга ажыл. Уругнуң 6-8 хар үезинде кылыр ажылы: аал коданынга анай-хураган кадарар, арыгдан чээргеннээр, хемден суглаар. Айбы ынчан бичии кижиге даандырылга, хүлээлге уткалыг болур.
Хову-шѳлге ажыл. Кол күүседир ажылы – хой кадарар, арыгдан ыяштаар, суглаар. Элээди назынның 7-12 хар үези. Ажыл ынчан ада-иениң талазындан уругга бүзүрел кѳргүскен, а уругнуң талазындан ыяк медереп-билиишкинниг, бот-тускайлаң күүселделиг болур.
Оол болгаш кыс уругларның боттарының аайы-биле ажылының нарын хевирлеринче шилчиири. Элээди назынның 13-15 хар үези. Ынчан оолдар хойдан аңгыда, «эр соруктуг» ажыл – чылгы кадарар, күзеттээр, улуг улус эдерип, ырак тайгаларже аңнаар, дииңнээр, тараа, суггат ажылдарынга киржип, чоорту сундугуп эгелээрлер. Уруглар инек саар, алгы-кеш эттээр, тон-хеп даараар, идик улдурар дээн ышкаш нарын ажылдарны кылчып эгелээрлер.
КѲГҮДҮГЛҮГ АЙБЫ
Ава кижи – ѳг-бүлениң эгези, кол каастакчызы, ооргазы, сүзүглели. Ажы-тѳл кижизидилгези – аваның нүүрү, хүлээлгези, бойдустан чаяан үлүү. «Ада сѳзүн ажырып болбас, ие сѳзүн ижип болбас», «Улуг улустуң сѳзүн дыңнаар», «Ада-иезиниң аайын эдерер» азы «Авазының аайындан эртпес» деп сѳстер кижизидикчи уткалыг угаадыглар болбушаан, күш-ажылдың эге хевири болуп, авазының бичии уругларын ажылга чаңчыктырарының кол ооргаланыр, даяныр дѳстери болур. Ынчангаш бичии кижиниң ажылга чаңчыгары авазының айбызын күүседип турар үеден эгелээр. Эң баштайгы айбы кѳгүдүгден эгелээр. Ие кижиниң «уруум, оглум» дээринден аңгыда, «кежээпей, чассыгбай, эр хей, ол болбазыкпе» дээн ышкаш сѳстерни эвилең-ээлдек адап, тѳлүн айбылаары кончуг чугула. Айбылаан соонда, уругларны албан мактап, деткип чугаалаар. Бичии уруглар аңаа дыка ѳѳрүүр. Ынчалза-даа мактал ѳй хемчээлдиг болур ужурлуг. Оон башка ындыг мактаашкыннарны үргүлчү манаар, мактавайн баар болза, могаттынар кижи болур. Ада-ие ындыг уругну «чүве кылыры садыглыг болбас», а кижи бүрүзүнүң эскет чок кылыр чүүлү, хүлээлгези деп угаадып сургаары чугула.
/ Оралмаа МОМБУЛАЙ, ТР-ниң А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...