Удавас өөредилге чылы доостур, чайгы дыштанылгалар эгелээр. Бо үеде ада-иелерни дүвүредип эгелээр айтырыглар-ла хөй: уруг-дарыын каяа эки, ажыктыг база айыыл чок дыштандырып алырыл, кадыкшылын каяа быжыктырарыл, лагерьлерже путёвкалар дээш-ле баар. Бо айтырыгларга Тыва Республиканың өөредилге сайыды Орлан Соян тайылбырны берген.
20 муң уругну хаара тудар
Уругларның чайгы дыштанылгазын болгаш кадыкшылгазын организастаары— бистиң яамының бир кол угланыышкыны. Кол сорулгазы — уругларга чедингир, айыыл чок болгаш шынарлыг дыштанылганы организастаары. 2026 чылда 20 муң хире уругну хаара тударын планнап турар бис, ол дээрге бүгү школачыларның ниити санының 27 хуузу-дур (эрткен чылдың көргүзүүнден хөй). Бистиң ажылывыс чүгле хөй уругну хаара тудары эвес, а дыштанылганың шынарын экижидери-дир.
Бо чылын республикага ниитизи-биле 183 лагерь ажылдаар. Ол дээрге школалар чанында хүндүскү, хоорай, суурлар чоогунда стационар база майгын лагерьлер-дир. Ол ышкаш бо чылын бир дугаар күш-ажыл лагерин база ажылдадып эгелээр. Аңгы-аңгы категорияның уругларын хаара тударын база янзы-бүрү форматтарны — кадыкшылгадан эгелээш өөредилгелиг болгаш профильдиг сменаларны саналдаарын кызыдар бис.
Кадрлар айтырыы
Бо чылын уруглар дыштанылгазынче 3,7 муң ажыг ажылчынны хаара тудары планнаттынган. Ол дээрге башкылар, вожатыйлар, эмнелге ажылдакчылары, чемненилге черлериниң ажылдакчылары-дыр. Лагерьлерге ажылдаар специалистерни баш бурунгаар белеткеп алыры-биле өөредилге семинарларын эрттирген бис. Онза кичээнгейни айыыл чок чорук, санитарлыг нормалар болгаш кижизидилге ажылдарын организастаар айтырыгларже салып турар бис.
2026 чылда кадыкшылга кампаниязынче республика бюджединден 262 ажыг сая рубль көрдүнген, ол эрткен чылга деңнээрге, элээн хөй. Кол акша-хөреңгини уругларның чемненилгезинче, лагерьниң хандырылгазынче, ажылчыннарның акша-шалыңынче, ол ышкаш айыыл чок чоруктуң хандырылгазынче база инфраструктуразының чаартылгазынче угландырар.
Берге айтырыглар
Тургустунуп кээр берге айтырыглар бар. Чижээ, чамдык муниципалитеттерде лагерьлерже путёвкаларны тургускан өртээнден чиикке садып турар. Ол чүүл лагерьлерни хандырар акша-хөреңги чедишпезинге чедирер. Байдалды деңнештирип база тургускан нормативтерни сагыырын хандырар дээш, муниципалитеттер-биле ажылды чорудуп турар бис.
Амыдыралы берге байдалда уруглар
Оларже онза кичээнгейни салып турар бис. Бо чылын ындыг категорияга хамааржыр 2,8 муң уругну хаара тударын планнап турар. Ол дээрге ТШО киржикчилериниң, амыдыралы чегей болгаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң ажы-төлү база өскүс уруглар. Оларга мурнады көөр сорулгалыг квоталар көрдүнген. Ол ышкаш профилактиктиг учётта турар уруглар-биле аңгы ажылды чорудуп турар.
Луганск болгаш Донецк Улус республикаларның ажы-төлүн дыштандырары база чаагай чаңчыл апарган. Тываның Чазаа биле ЛУР-нуң Свердловск хоорайның аразында дугуржулга ёзугаар бо удаада 7,6 сая рубльди аңгылаан. Луганск Улус Республикадан 200 уругну Ростов областың лагерьлеринге дыштандырарын организастаарын планнап турар бис. Шефке алган регионувустуң уруглары чаа өөредилге чылынга чедир күш кирип, эки дыштанып алыр аргалыг болуру биске чугула.
Ол ышкаш Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының шугуму-биле боттандырып турар социал политиканың кол угланыышкыны— тускай шериг операциязының киржикчилериниң ажы-төлүнүң дыштанылгазы. Бо чылын кадыкшылын быжыктырар ужурлуг ажы-төлдүң ниити санының 30 хуузу – ТШО киржикчилериниң база чок болган дайынчыларның ажы-төлү. Ниитизи-биле ол категорияга хамааржыр 856 уругну хаара тудары планнаттынган. Оларны путёвкалар-биле бирги оочурда хандырары көрдүнген.
Республикада кадыының байдалы кызыгаарлыг 5 муң ажыг уруг өөренип турар. Бо чылын 585 ындыг ажы-төлдүң кадыкшылын быжыктырып, дыштандырарын планнаан. Ынчангаш лагерьлерге тускай байдалдарны тургузуп база профильдиг сменаларны организастап турар.
Айыыл чок чорук — бирги черде
Ол дээрге чугаа чок, мурнады көөр сорулгавыс-тыр. Амгы үеде лагерьлерниң террорга удур камгалалын хынаар, айыыл чок чорук паспорттарын чаартыр ажылдар чоруп турар. Ол ышкаш өртке удур камгалалынче, девискээриниң санитарлыг арыглаашкынынче, ажылчыннарының эмчи хыналдазынче онза кичээнгейни салып турар. Смена эгелээринге чедир дооскан турар элээн каш сорулгалар бар, олар онза хыналдада чоруп турар.
Дыштанылга кампаниязының үезинде ондактыг айыыл-халаптар база бооп болур. Кол айыылдарга агаар-бойдус байдалдары, чижээ, өрттер база үерлер, ол ышкаш организастыг айтырыглар: үезинде акшаландырыышкын, септелге ажылдарын доозары, хайгаарал органнарының бижимел айтыышкыннарын күүседири. Баш бурунгаар ону демдеглеп алгаш, мурнады ажылдап турар бис.
Лагерьлерниң чаартылгазы
Уруглар дыштанылгазының инфраструктуразын хөгжүдер федералдыг программа ёзугаар бо чылын Улуг-Хем кожуунда «Чодураа» биле Тес-Хемниң «Сайлык» лагерьлерин чаартыр ажылдар уламчылап турар. Ол лагерьлерниң чурттаар корпустарын, чемненир черин болгаш эмчиниң өрээлин чаартыры планнаттынган.
Лагерьлерге дыштанылгадан аңгыда, культура, спорт болгаш өөредилге албан черлеринге түр үениң дыштанылга төптери база ажылдаар. 12 муң уруг дыштаныр ындыг 191 төптү ажылдадырын планнап турар. Ол ышкаш турисчи маршруттар, экскурсиялар болгаш походтар база уругларны манап турар.
Чайгы дыштанылга кампаниязынга белеткел ажылдары кидин түлүк чоруп турар. Тодаргай сорулгалар бар, чамдыызын чоокку үеде доозар, бүгү система чурум ёзугаар ажылдап турар. 2026 чылдың чайгы дыштанылга кампаниязы бедик деңнелге эртер дээрзинге бүзүреливис улуг.
Ажы-төлүвүстүң дыштанылгазы айыыл чок болгаш ажыктыг болзун дээш, бүгү-ле аргаларны ажыглап турар бис. Ынчангаш ада-иелерге ажы-төлү дээш сагыш човавазын, а уругларга чайгы дыштанылгазын ажыктыг болгаш идепкейлиг, чаа эш-өөрнү тып алырын база уттундурбас хөглүг дыштанып алырын күзээр-дир мен.
А. СОЯН белеткээн.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...