Амгы үеде бүгү Тывада тускай шериг операциязының девискээринде болуп турар халаптыг дайын-чааның уржуктарынга таварышпаан өг-бүле чок деп болур. Куңгуртугнуң чурттакчыларын база ол оюп эртпээн. Дайынчыларның чамдыктары өг-бүлелеринче ээп чанып келген, өскелери хары черге бажын салгаш, чаңгыс чер чурттугларынга чырык сактыышкын бооп арткан.
Тере-Хөл кожуунда дайынчы оолдарлыг иелер хөй. Куңгуртуг сумузунда чурттап олурар Зоя Сонамның хеймер оглу Адамба Сонам амгы үеде ТШО-да хүлээлгезин эрттирип турар. Ол шериг албанын бодунуң күзели-биле шилип алган. Адамба Менгиевич амгы үеде танк взводунуң командири.
«Адамба – үш ажы-төлүмнүң хеймери. Ол 1988 чылда төрүттүнген. 2007 чылда техникум дооскаш, Забайкальеже шериг албан-хүлээлгезин күүседип чорупкаш, олчаан аңаа чурттап артып калган. Аңаа чурттааш, 20 чыл чедип тур. Шериг керээзин чаргаш, тускай шериг операциязында хүлээлгезин күүседип тур. Оглум ында 4 чыл чеде берди» — деп, Зоя Дмитриевна оглунуң дугайында чугаалады.
Адамба школага өөренип тургаш-ла, машина-техникага сонуургалдыг. Ынчангаш ол ажылдап турганы шериг кезээниң командазы-биле Кыдатка «Танкылар биатлону» деп делегей чергелиг маргылдаага киришкеш, алдын медальды алганнар. Адамба Менгиевичиниң өөнүң ишти бурят омактыг. Өг-бүле Забайкальск крайның Борзя хоорайда ажылдап, чурттап турар.
«Оглумнуң шаңналдары хөй, санап четпес. Чоокта чаа февраль 23-те база 2 шаңнал алды. Харылзааны чүгле кенним таварыштыр тудар-дыр бис. Бир дугаар шөлээзи каш-ла хонук болган, ынчангаш оглум-биле Кызылга ужураштывыс. Сөөлгү 14 хонук шөлээзин өг-бүлези-биле эрттирди. Оол, кыс ийи уйнуктарлыг мен. Улуу Чита хоорайда техникумда өөренип тур, бичиизи 11 класс» — деп, ие оглун сактып, уйнуктарын көрүксээн сеткилин чугаалады.
Зоя Дмитриевна 40 ажыг чыл эмчи сестразы болуп ажылдаан. Хүндүлүг хоочунга, ТШО киржикчизиниң авазынга чагырга чери, кожалары база волонтёрлар үргүлчү дузалажып турар. Чоокта чаа ыяжын чарып бергеннер. Кожаларының оолдары суглап-даа бээр-дир деп хоочун өөрүп чугаалады. Удавас 78 харлаар иеге кудумчу кудуундан суглаары берге, ынчангаш Зоя Дмитриевна тус черниң чагыргазындан кудук кастырып бээрин дилээн. Чагырга чери ол айтырыгны хыналдага алганын дыңнаткан.
«Шагаада республиканың чурттакчыларынга кадыкшылды күзевишаан, дүрген дайын төнзүн, тайбың келзин деп йөрээр-дир мен» — деп, Зоя Дмитриевна байырлажып тура чугаалады.
Куңгуртугнуң база бир чурттакчызы 73 харлыг Юлия Филимоновна Бавуу-Доржу ажыг-шүжүгнүң аарышкызын чүктеп чоруур кээргенчиг ие. Ооң беш ажы-төлүнүң ам чүгле ийизи арткан. Оглу, кызы авазын карактап, чанында деткип чоруурлар. Ажыг-шүжүгнүң аарышкызы чеже-даа берге болза, ол бар-ла шаа-биле кызып туттунуп, оглунуң дугайында чырык сактыышкыннары-биле бодун оожургадып алыр.
«Оглум чораан болза, 37-лээр турган. 2023 чылдың октябрьда керээ чаргаш, ТШО-же чораан кижи. Керээ чарыпканын меңээ чугаалаваан, чүгле чоруур мурнунда ол дугайында дыңнаткан. Кадыының байдалы-биле шериг барбаан кижи. 2005 чылда школа дооскаш, тудугларга ажылдап турду. Ол болчукчу болуксаар чораан, оон шериг албанын база сонуургаар турган. Бирги медалын тергиин албан-хүлээлгези дээш алган. Оон 2024 чылда дайынчы сургакчылаашкынче чорааш, олчаан ээп келбейн барган. Ийиги шаңналын Россия Федерациязының Президентизиниң Чарлыы-биле мөчээн соонда, «Эрес-дидим чорук» ордени-биле шаңнаан. Оглум чаңгыс катап шөлээлеп чанган. Школага өөренип тургаш, спортка сундулуг, хүрежир чораан. Хөй чугаа чок, оожум, топтуг-томаанныг чаңныг кижи.
Долгажып турувуста, Барыын-Хемчик чурттуг оолдар-биле кады мен, Куңгуртугдан чааскаан мен дээр турду. Ооң кыйгы адын «Шолбаня» дээр. Ол адын боду чогаадып алган» — деп, Юлия Филимоновна оглунуң дугайында сактып чугаалады.
Чагырга черинден деткимчени ап турарын ол дыңнатты: «Одаар ыяш-даа дүжүрүп бээр-дир. Чамдыкта эпчок-даа апаар. Дөмей-ле дузалажып-ла турар-дыр. Бир катап Кызылдан кээримге, ыяш чыып каан болду».
Шолбан Бавуу-Доржуну чаңгыс чер чурттуглары онза хүндүткел-биле сактып чугаалажыр. Дайынчының ады кезээ мөңгеде төрээн кожуунунуң төөгүзүнүң алдын арнында мөңгеде киир бижиттинген. Февраль 21-де Куңгуртуг суурга ооң чырык адынга тураскааткан спортчу маргылдаа болуп эрткен. Чок болган маадырның дөргүл-төрели кожууннуң 32 шыырак мөгелериниң аразынга хүрешти база хол бөмбүү маргылдаазын эрттирген.
Тере-Хөл кожууннуң эрге-чагыргазы тускай шериг операциязының киржикчилериниң өг-бүлелеринге моон-даа соңгаар деткимчени көргүзеринге белен дээрзин дыңнаткан. Ол ышкаш Куңгуртуг сумузунга Алдар аллеязын тургузары – бо чылдың сорулгаларының бирээзи.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12
