Тывада 2026 чылды Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы кылдыр чарлаан болгай. Ынчангаш хөй чылдарда бодунуң ажыл-ишчи чедиишкиннери-биле чонга үлегерлиг өг-бүлелерни чырыдары чаңчыл болган. Ындыгларга чоокта чаа “Россияның алдарлыг тренери” деп бедик атка төлептиг болган Тыва Республиканың Спортчу хүрештер федерациязының оралакчы даргазы Ай-Даш Самданның өг-бүлези-биле таныжаалыңар.
“Кижи болуру чажындан, аът болуру кулунундан” дээни дег, Ай-Даш Самдан 1979 чылдың май 9-та Кызылга дөрт ажы-төлдүг спортчу, башкы өг-бүлениң 2 дугаар оглу болуп төрүттүнген. Ачазы Анатолий Семенович ук-төөгүзүнден Тес-Хем чурттуг шыырак мөге. Школачы, студент, шериг хүлээлгезин эрттирип турган чылдарында спорттуң самбо, хостуг хүреш дээш өске-даа хевирлеринге шыырактарның санынга кирип турган. Анатолий Семенович Красноярскының башкы институдун дооскаш, Самагалдай, Кызыл школаларынга тренер башкылаан. Сөөлүнде Россия Федерациязының Айыыл чок чорук албанының Тывада эргелелинге хөй чылдарда ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Шеригниң хоочуну, подполковник эргелиг.
Авазы Зоя Хомушкуевна тускай ортумак өөредилге чериниң хоочун башкызы база Россияның ниити билиг талазы-биле хүндүлүг ажылдакчызы. Оларның дун уруу Айсуу Самдан бодунуң үезинде хаак-биле маңнаарынга база чиик атлетикага шыырак спортчуларның санынга үргүлчү кирип чораан. Үш дугаар уруу Айлаана (Самдан) Шаалы спорттуң ча адар хевиринге спорт мастеринге кандидат, Россияның Тыва Республикада прокуратуразының хоочуну, амгы үеде ОБЯ-ның ажылдакчызы. Дөрт дугаар уруу Долаана Самдан дээди эртемниг юрист, Тыва Республиканың Чазак эргелелинге ажылдап чораан. Амгы үеде Санкт-Петербург хоорайда банк база садыглажылга талазы-биле хуу сайгарлыкчы болуп ажылдап чоруур. Долаана спорттуң чиик атлетика талазы-биле узун хемчээлдерге маңнаарынга сундулуг чораан.
Ай-Даш Анатольевич Самагалдай школазынга 5 класстан эгелеп хостуг база тыва хүреш белеткелинге барып турган. Сөөлүнде Кызылдың 2 дугаар школазынга 7-8 класска "Херел" залынга Мерген Чылбаевич Ооржактың удуртулгазы-биле хостуг хүрешти сонуургап, шыырак белеткенип эгелээн. Улаштыр Кызылдың орук техникумунга база Олимпийжи курлавырлар училищезинге өөренип кирген. Ай-Даштың спортчу чедиишкиннери: 18 хар чедир оолдар аразынга 1998-1999 чылда Наадым хүрежинге 2 катап 3-4 дугаар черлерни алган. Дараазында 2000 чылда Наадымга улуг мөгелер аразынга 8 шыырак мөгениң аразынче кирген. Хостуг хүрешке бодунуң килинге элээди оолдар база аныяктар аразынга республиканың база СФО-нуң тиилекчизи, Россияның бирги чери дээш маргылдааларга киржип чораан. Ай-Даш Самдан 1999-2003 чылдарда Москваның Ленин орденниг төп күш-культура институдунуң Красноярск хоорайда салбырын дооскан. Студент үезинде аныяктар аразынга 2002 чылда Грозный хоорайга Россияның бирги чери дээш маргылдаага холу уштунган соонда, хүрешпейн барган.
Улаштыр 2003 чылда Кызылда элээди оолдар, уругларның Олимпийжи курлавырлар училищезинге хостуг хүреш тренери болуп ажылдап эгелээн. Дараазында 2007 чылдан эгелеп улуг тренер башкы Владимир Хууракович Түлүштүң удуртулгазы-биле республикада олимпийжи курлавырлар спорт школазынга чедимчелиг ажылдаан. Аныяк тренер башкы кызымак ажылдап, бичии мөгелерниң база ада-иелерниң, удуртукчуларның бүзүрелин чаалап ап шыдаан. Ол ышкаш 2003 чылдан тура Тыва хүреш чөвүлелинге хүрешти сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киирген. Ол үеде тыва хүрештиң долгандырыг база ай хүрештери тывылган. Ай-Даш республика чергелиг харыысалгалыг маргылдааларга база Наадым хүрештеринге кол шииткекчилеп чораанын чон билир. Кызымак ажылының түңнелинде Ай-Даш Самдан “Спортчу элита-2004” база 2015 чылда элээди оолдар-уругларның тергиин тренери, “Спортчу элита-2017-ниң” Спорттуң олимпийжи хевириниң тергиин тренери деп шаңналдарга төлептиг болган.
Ажылынга шудургу, харыысалгалыг боорга, элээди оолдар, уругларның тускай Олимпийжи курлавырлар спорт школазынга “ШТСК-Тыва”(шеригниң төп спортчу клуву – Тыва) улуг тренер кылдыр хүлээп алган. Кызымаккай тренерниң өөреникчизи Начын Куулар ол-ла 2015 чылда Турцияга улуг оолдар аразынга Европаның бирги черинге тиилекчи болган. Дараазында 2016, 2017, 2018 чылдарда шериглер аразынга 3 дакпыр делегей чемпиону, 2022 чылда мөңгүн медальды алган. Улаштыр 2016, 2017 чылдарда 23 харга чедир мөгелер аразынга Европаның база делегейниң бирги чери дээш маргылдааларның тиилекчизи база 2017, 2018, 2019 чылдарда Россия чемпионадынга шаңналдыг черниң, 2019 чылда Европа чемпионадынга хүлер медальдың эдилекчизи болган. Бо чылдың май эгезинде Казахстанның Кубогунга чемпионнааш, делегей чемпионадынга хүрежир эргени алган. Тренер башкының өске-даа шыырак көргүзүглүг өөреникчилеринге 2016 чылда Россияның бирги черинге хүлер медалының эдилекчизи Ай-Херел Оюн, СФО-нуң 2016 чылда тиилекчизи Байыр Ондар, Азияның 2024 чылда бирги черинге хүлер медаль алган Сүлде Донгак, СФО-нуң 2021 чылда тиилекчизи Самбажык Ондар хамааржырлар. Амгы үеде кады төрээн алышкылар Чаян биле Кежик Монгуштар онза, эки хүрежип чорууру – улуг чоргаарал. Оларның чедиишкиннери хөй: Бүгү-россия, делегей чергелиг маргылдааларның тиилекчилери, 2019 база 2020 чылда 24 хар чедир мөгелерге Россияның бирги черинге шаңналдыг база 1-ги черниң эдилекчилери, 2023 чылда студентилер аразынга Делегейниң бирги чериниң тиилекчилери, 2026 чылда СФО-нуң чемпионнары ол ышкаш 2026 чылда Россия чемпионадынга киржир эргени алганнар.
Тренер башкы Айдаш Самдан хөй чылдарда Тываның Спортчу хүрештер эвилелинге 24 хар чедир оолдарны өөредип, база Россияның чыынды командазының кежигүннерин белеткээни дээш, Кызыл хоорайның база ТР-ниң күш-культура болгаш спорт талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, ТР-ниң алдарлыг тренери аттың эдилекчизи. Ол атты чоокта чаа, май эгезинде, алган. База май 9-та ол шаңналдың найырында Ай-Даш Самдан Спорт яамызындан, Хостуг хүреш база Тыва хүреш чөвүлелелдеринден, дөргүл-төрелинден, эш-өөрүнден чылыг-чымчак байыр чедириишкиннерин, белек-селекти болгаш янзы-бүрү шаңнал-макталдарны алган. Бо найырны эрттиреринге Айдаштың өөнүң ишти – Тыва Республиканың Композиторлар эвилелиниң удуртукчузу, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Чойгаана Валерьевна Самдан, программист эртемниг оглу Начын, А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң сургуулу, ча адарынга спорт мастеринге кандидат уруу Дарыма Ай-Дашовна идепкейлиг киришкеннер. Сөөлүнде биче сеткилдиг алдарлыг тренерге бодап алган күзелдери боттаныры-биле ам-даа чаа арга-хорганы ажыглап, делегей база Олимпиада оюннарының чемпионнарын белеткээрин күзеп, курайладывыс!
/ Алексей Чамбал-оол, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...