Чогаалчының баштайгы шүлүктери “Шын” солунга, «Чыынды чогаалдар», «Төрээн чуртувус дээш» деп номнарга парлаттынгылаан. Александр Чаш-оолович «Хат» (1965), «Шеми хемим» (1977) деп номнарның автору.
“Хат” деп номнуң соонда чүүлге бодунуң амыдырал-чуртталгазының дугайында автор боду мынча деп бижээн.
“ДОПЧУ НАМДАРЫМ
Мен, Александр Чаш-оолович Тамба-Сюрюн, 1914 чылдың июнь 1-де Чөөн-Хемчик районнуң Шеми сумузунуң Узун-Кара-Сугнуң Белдиреш деп черге ядыы арат Куулар Дондупайович Чаш-оолдуң өг-бүлезинге төрүттүнген мен.
1930 чылда тыва бижикке өөренген мен. 1931 чылда феодалдарның хөреңгизин хавырар тускай комиссияның секретары болуп, аңаа идепкейлиг киришкен мен. 1931–1935 чылдарда Кызылдың типографиязынга өрүкчүлээш, 1935–1938 чылдарда Чөөн-Хемчик районнуң Теве-Хаяга, Кызыл-Даг, Ак-Туруг, Чыргакы, Шеми сумуларга бижик башкылап, 800 ажыг кижилерни тыва бижикке өөреткен мен. 1938–1943 чылдарда комсомол ажылынга – “Тываның аныяктары солуннуң редакциязынга, Чөөн-Хемчик аревэ кожкомунуң бирги секретарынга ажылдап чораан мен. 1943–1949 чылдарда Чөөн-Хемчик районунга “Ленинчи орук” солуннуң харыысалгалыг секретарынга болгаш редакторунга ажылдап турган мен. 1948–1958 чылдарда Шемиде “Большевик” колхозтуң партия эге организациязын секретарьлап база көдээ клуб эргелекчилеп турган мен. 1930–1948 чылдарда комсомол кежигүнү чораан мен. Партия кежигүнүнге 1935 чылда кирген мен. Тускай өөредилге чок, кежээки школаларга, партия чырыдыышкыннарынга, түр курстарга өөренип чораан мен. Шүлүк чогаалы бижиирин 1935 чылда эгелээн мен: 1936 чылда “Шеми бажы”, “Бойдус соой берди”, “Тыва чуртум” деп шүлүктерим “Шын” солунга үнгүлээн.
Амгы үеде “Большевик” колхозтуң кежигүнү болуп, колхозчуларның амыдырал-чуртталгазының дугайында ыры, шүлүк бижиирин үргүлчүлеп турар мен.
1965, май 17 А.Тамба-Сюрюн”.
ШЕМИ БАЖЫ
Хаажызындан харап кээрге,
Хана хээлиг Борбак-Арыг.
Каш-ла чүзүн тараа тарыыр
Калбак шөлдүг Шеми-ле хем.
Шээр малды семиртирде,
Шеми-Бажы сериин чайлаг.
Арбын малды өстүрерде,
Ажык-Бажы амыр чайлаг.
Күзүн үнген хүрең чечек
Күстүң айын төдер эвес.
Күжүр Шеми оглу, кызы
Хүлээлгезин салыр эвес.
Чазын үнген сарыг чечек
Частың айын төдер эвес.
Чалбак Шеми оглу, кызы
Салган соруун уттур эвес.
1936 ч.
АРАТТЫҢ АЖЫЛЫ
Арат кижи үе-дүптен
Ажыл-ишке ынак чораан.
Аңын аңнап, малын малдап,
Айын казып, тараа тарыыр.
Савааш бажын сазаңналдыр
Чайын дүгүн кага-ла бээр.
Кидис, энчээн өйген, сөөрткен,
Кидис өөн-даа септеп алыр.
Хол кадыыры тудуп алгаш,
Хоор-сарыг тараа кезер:
Шары, буга хиизин эргиир,
Шаңы долар – савазыраар.
Аъжын-чемин артыныпкаш,
Адар боозун чүктеп алгаш,
Аргазынче күзүн аңнаар, –
Аңын, дииңин хөөмелеп кээр!
1936 ч.
ХАТ
Күчүлүг хат шиигайнып,
Хүртүлештир эргииштелди.
Озаң-сазаң, ыйба, бокту
Оруун дургаар ширбий берди.
Кара булут хаттан эстип,
Каптагайдан сойлу берди.
1959 ч.
ЧААШКЫН
Чаашкында хора чүү деп!
Чагзын харын, өөрүүр мен.
Чуртум каастаар дүмен бойдус
Чулунзуннар – шиник турзун.
1959 ч.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...