Акша-акша… Кижи бүрүзүнге агаар дег, суг дег, хүн дег херек. Ниитилелге кижи болуп чурттаары, бодунуң салым-чолун аайлап, шиитпирлеп, туружун тып алырынга акша деп үнелиг саазыннар дыка улуг ужур-дузалыг. Тывалар адап чаңчыкканывыс-биле акша дээр бис, а делегейде валюта аңгы-аңгы аттарлыг. Шаанда шуглак-дөжээниң адаанга ада-өгбелеривистиң шыгжап чорааны «быттыг» акшаларындан эгелээш, амгы үеде агар саннарда карталар дамчыштыр дескинип турар доллар, евро, рубльдерден сайзырааш, биткоин, криптовалюта деп чамдыывыстың ам-даа чедир сайгарып чадап турарывыс акшалар кижилерни башкарып эгелээн. Банкыларга шыгжап алыр алдын, алмаз болгаш оон-даа өске үнелиг даштарга амдыызында дегбейн, амыдыралывыста акшалар дугайын сайгарып көрээлиңер.
Бистиң күш-ажылчы эге базымнарывыстың үезинде чуртталгага шалың болгаш судташкан-судташпаан уруглар пособиези, пенсия деп акшалар турган. Чазак-чагырганың отчеттуг хуралдары кээрге-ле, чурттакчы чоннуң салыр айтырыглары кижи бүрүзүнге баш бурунгаар билдингир турган: «шалың-мелиң, судташкан-судташпаан пособиелер» дугайында билдингир кылдыр тайылбырлап бээрин бир кожууннуң чагырга даргазы кымны-даа мурнай специалистеринге дагзы кааптар чораанын дүүн чаа дег сактыр-дыр мен. Акша-шалың ай-айы-биле үнмес турганындан чоорту саадап үнер үеже шилчип келген. Уруглар пособиезиниң төлевирлери үе-шаанда болдунмас боорга, чамдык ада-иелер судче берип, албайн турган айлар, чылдарының акшазын төлеп бээр кылдыр негеп ап чораан кончуг берге үелерни шыдажып эрте берген бис. Ам, хөөредип чугаалаар болза, каракты шимгеш, ажыдыптарга-ла, акшалар бисти бүргеп турар апарды. Четчир-чедишпес-даа болза, үнези бар-чок-даа болза, акша тутпаан кижи-даа чок, четтирип болгу дег төлевирлерни ап турар апарганывыс ол. Чүнүң-даа мурнунда ие капиталы деп эвээш эвес акша көстүп келди. Ооң ачызында бажың-балгатты садып ап, тудуп ап, машина-чычаанны хөлгеленип, уруг-дарыывысты чурттуң тергиин дээн дээди өөредилге черлеринге өөредип ап чор бис. Ажы-төлдүг өг-бүлелерни күрүне деткип, янзы-бүрү төлевирлерни тургузуп, чиигелделерни чогаадып, амыдырап-чурттаарының шынарын бедидип алыры-биле чиигелделиг ипотека чээлизин берип, халас чер, тудуг кылырынга халас ыяш алыр дээш-ле дыка хөй эптиг байдалдарны көрүп каан. Бурунгаар көрүштүг, сайзыралче чүткүлдүг кижилер эртежик-ле шимченип, ап болгу дег чүүлдерниң шуптузун четтирип четтигипкен. Кандыг-даа акша-төгерик кижиниң шиңгээдип алырынга чедир ажылдап кылып каан тускай негелделерлиг болуру чажыт эвес. Ылаңгыя назы четпээн ажы-төлдүг өг-бүлелерге ай санында көрдүнген төлевирлерни кижи бүрүзү ап шыдавас. Негелде ёзугаар өг-бүлениң каттышкан орулгазы чурттап болурунуң адаккы хемчээлинден эвээш болур болза, чүгле ынчан ап болур. Бо негелдеге тааржыр өг-бүлелер кандыг-даа доктар-моондак чокка ай санында көрдүнген акшазын ап турар. Уруг-дарыының өөредилгезинче болгаш келир үезинче кичээнгейни салып чоруур угаанныг ада-иелер ажы-төлүнге херек чүүлдерни садып берип, келир үеде хереглээр кылдыр бичиилеп чыып чоруур. Оон-даа угаанныглары ол акшаларын «хөөдери»-биле чонга ачы-дуза чедирип, өг-бүлезиниң бичии ажыл-агыйын-даа шуудадып турар. А көк мелегейлер (бо сөстер дээш буруум миннир-дир мен, ынчалза-даа оон өске тодарадыр сөс тывылбас-тыр) уруг-дарыынга чаагай чем, чараш, чылыг идик-хеп садып бээр дивес, ажыг арагаже бажын киир супкаш, төндүр моостаптары эң хоранныг. Ындыг улуска бербес кылдыр негелделерге тускай өскерилгелер, чаартылгаларны регион деңнелинге үндүрүп ап болур арга турган болза деп күзээр-дир мен. Ол-даа канчаар, бирээлери эки ажыглап чоруур, өскелери шын эвес чарып турар – ону шупту билир бис.
Ажы-төлдүг өг-бүлелерниң хөй кезии ол акшаларны ап шыдавас. Чүге дизе чүгээр черлерде ажылдап чоруур, шору акша-шалыңныг ашак-кадайның орулгазы хөй кылдыр санаттынар. А херек кырында ол хөөкүйлерниң шалыңының 80-85 хуузу ипотека, банкыларда чээлилер дуглаарынче үнүп турар. Амыдырап-чурттаарынга акшазы чедишпес болганындан ажыл соонда кежээ таксилээр, шевер, бир-ле чүвеге тускай салымныг кижи болза, чарлалдардан кандыг-бир төлевирлиг ажыл көрүп алгаш, ону кылып чоруптар. Ажы-төлдү азыраар арга-ла херек. Бо байдалды сайгарып олургаш, төлевирлер кылыр негелделерге өг-бүлениң чүгле орулгаларын эвес, а чарыгдалдарын база өөренип көөр турган болза деп күзел ала-чайгаар төрүттүнүп келир.
Акша черле алыксанчыг. Алыр-чиир дээнде, арга-ла херек. Тыппазывыс бар эвес. «Хамык ужур кадайларда» деп анаа эвес чугаалаан. Чеже-даа амыдыралын салбайн чоруур болза, иштин-даштын ажылын кылып, шыдаар шаа-биле акшаны ажылдап эккеп чоруур хөөкүй ашактар кадайының аайынга кирер апаар. Ынчанмайн канчаар, олар хүннүң-не таакпы чырыктапкан чоруур, чамдыызы «кара-шай көдүртүр» ашактар аразында саадапкан олурар. «Таакпың, шайың өртээнге күш чедер эвес сен» – деп эгелеп алган соонда, хүннүң-не коңгалап, чоорту көгүдүп чоруй, ашак-кадай эвес кылдыр чара бадыланчырын чедип алыр. Сөөлгү 3 чылдың статистиказын алгаш көөрге, Тывада чылдың-на ийи муң ажыг кижи чара бадыланчып, муң ажыг өг-бүле буступ дүжүп турар. Бүгү-россияның хөй-ниити бодалдарын шинчилээр төптүң (ВЦИОМ) илередип кааны-биле алырга, өг-бүлелерниң буступ турар чылдагааннарынга, бир дугаарында, акша-көпеек-биле холбашкан бергедээшкиннер, амыдыралга ооң чедишпезин айтып турар. Ийи дугаарында – ашааның азы кадайының өске кижи-биле холбажып өскерилгени, а үш дугаарында – бот-боттарын билчип шыдавазы. Шынап-ла, кады эгин кожа чурттаары болдунмас апарган ашак-кадай чарлыышкыны, догааштырып санаар болза, 1200 ажыг кижи болза, оларның муңу (хөй кезии!) шак ол алыксанчыг акшаларны четтирер дээш чарлып турар дээр болза, хөөредиг чок хире. Чара бадыланчыптарга, өг-бүлениң орулгазы эвээжээр, ындыг болганда, ай санының уруглар төлевирин алыр арга тургустунуп келир. Шак ол муң ийи чүс ажыг албан ёзузу-биле чара бадыланышкан өг-бүлелерниң муңу чаңгыс бажыңда иелээн одун чүшкүрбүшаан, чаңгыс орунда өжүннерин сыртанчып, ажы-төлүн азырап олурар хевээр. Бир талазында эки болбайн канчаар – өг-бүле бүдүн-бүрүн, уруг-дарыг өскүссүревээн. А өске талазында... Арын-нүүр, мораль, ажы-төл мурнунга харыысалга, уруг-дарыгга үлегер-чижек ышкындырган, хоойлу-дүрүм негелдезинге дүгжүр дээш, бүдүн өг-бүлезин эки тура-биле бузуп алган. Албан ёзузу-биле көңгүс аңгы ийи кижи – херек кырында ашак-кадай. Үезинде херек турган акша-көпеекти шиңгээдип алырга, соң даарта чүү болуру билдинмес. Хоойлу шыңгыырап, хыналдаларны күштелдирип, истеп-сүре бээр болза, коргунчуг-дур. Кижиниң ат-алдары каш акшадан өлүп болур. Хоойлу мурнунга харыысалгага онаажыры ажы-төлүнүң келир үезин моондактап болур.
Чамдык улус: «Мооң-даа кээргенчиин, хөөкүйнүң адааргап олурарын» – деп кыжырза хөңнү. Оон кедерезе: «Хейде-ле боду чадап кааш, кыдыында өске улусче халдап канчаары ол» – деп болур. Ам канчаар, шүгүмчүлелди база хүлээп алыр апаар мен. Ынчалза-даа акша дээш алган ашаан сы базып, сузун бадырып, өг-бүлениң баштыңы болур хүлээлгезинден кара туразы-биле хостап, ажы-төлүнүң мурнунга акша ажылдап шыдавас кээргенчиг бараскан кылдыр көргүзүп каары черле шын эвес. Четчир-чединмес-даа болза, ада кижи өг-бүлезин азырап, ажы-төлүн кижизидип, оларынга ооргаланып чоруур быжыг камгалал болур ужурлуг. «Ада турда, чон таныыр» – чиге-ле сөглээн үлегер домак. Оглуңну улус: «Шолбанның оглу-дур» – дээр ужурлуг, кайы-бир Чечектиң эвес.
Үези келир – акша төнер. А чара бадыланчып алган ашак-кадай оон канчаарыл? Катап бадыланчып ап четтикпейн чорда, амыдыралга чүү-даа тургустунуп кээп болур, ылаңгыя ажы-төл-биле... Ол дугайын сайгарып турары кандыг чүве ирги? Кайда акша бар-дыр, ону-ла четтирер дээш, карак-кулак чок изиг отче-даа шурай бээр, калчаа далайже-даа дүлнү бээр апарганывыс ол бе, тыва чонум? Арын-нүүр, ат-алдар, хүндүткел, биче сеткил, чараш мөзү-бүдүш, харыысалганың өртек-үнези чок калган эвес-тир бе? Бар чүве бар, чок чүве, ам канчаар, чок-даа чораай, чүге хары угда шуптузун-на бар кылдыр чурттаксаар апарган улус боор бис? Иштики сагыш-сеткиливис байлаан хоозураткаш, өнчү-хөреңгиге хандыкшылды мурнаткаш, акшаны сүрүп бар-ла чыдыр бис, бар-ла чыдыр бис... Олар дөмей-ле биске четтирбес. Дөмей-ле дөгерезин ажылдап ап шыдавас бис. Акшалар дээш ашак-кадай алгыш-кырыжы-даа төнместеди. Бир миннип кээривиске, чарык деспивис чанында чартыы чок өөвүс хөлегезинде олурар бис... Боданыңар, кадайлар, хамык ужур бисте эвес-тир бе?
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту Шедеврум чураан.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29