(Ойнай-сылдай)
Шагаа хүнүнде эш-өөрүңге, таныш-көрүжүңге таваржы берген болзуңза, «Эки-и» деп сөстү уттувут. Ооң орнунга ада-өгбеңниң ааска эптиг «Амыр» деп сөзүн ажыгла. Каяа-даа, кандыг-даа кижиге «Шагаа-биле, амыр» деп чоруур болзуңза, эвилең-ээлдээңни көргүскениң ол. Хүндүткел езулалының ол сөзүн тыва кижи барык 2000 чылдар иштинде ажыглап келген дээрзин утпа, «Эки-и» деп менди сөзү бистиң бо үевистиң 20–30 чылдарында тывылган дашкаартан келген өттүнүглүг «чаш» сөс-түр. Бирээде ол.
Ийиде, эр-даа, кыс-даа эштериңге таваржы берзиңзе, чаңгыс хол тутчуп мендилешпе, а ийи холуңнуң адыштарын өрү алзы сунуп, уткуй келген үе-чергең-даа, улуг-даа кижиниң доңгайты туткан адыжының адаанга сал. Ол болза Шагаа менди- зи – чолукшулганы сагып турарың ол. Кажан даңгына кыстар таваржып келзе, база-ла ынчаар мендилеш, биче сеткилдииң көргүскениң ол болур. Маңаа чаңгыс сагыыр чүве – чолукшулга үезинде кыстар-биле кыяңнажып, карак базып азы оларның адыжының иштин дырбап болбас, хоруглуг.
Үште, төрелиң эвес, ынчалза-даа эки таныырың, бо чоокта көрбээниң улуг назылыг кижиге дужа берзиңзе, «кандыг чор сен, даай» дей бербе, бир талазында, ол сээң кандыг-даа төрелиң эвес болгай, ийи талазында, амдыы «даайың» «Пат-пат, чээн. Баш аарааш, баксырап чор мен, аңгарып көрем» дей берзе канчаар сен, карманың кактааны ол.
Дөртте, театр, клуб, Культура бажыңы, ресторан деп сөстер ажыглава, олар ол хүн чок болза «ордулар», чок болза «өргээлер» болурлар эвеспе. Көр даан, «Оюн-тоглаа ордузу», «Аъш-чем өргээзи» азы «Куда-дой өргээзи» дээрге, дыңнаарга безин, аянныг ышкажыл.
Беште, «маргылдаа», «маргыжар», «кросс», «турнир» деп сөстер маңаа турбас. Оларның орнунга «мөөрей», «адыг-чарыш», «кагжыр», «чижир» деп ада-өгбең чиге сөглээн чиңгине тыва сөстерин ажыглаар болзуңза, «аастыгга алыспас» дээннерниң бирээзи болур сен.
Алдыда, шагаа хүннеринде ордуларга, өргээлерге болуп турар байырлалдың кежээлеринге «черге чедир мөгейдим», «курлак чедир сөгүрдүвүс», «чажыым чаштым», «чалбардым», «йөрээдим» деп сөстер эң эргим болдур эвеспе. Утпа, «чаламаны багладым, чажыымны чаштым» дээрге, араганы эвес, а ак сүттү азы ак шайыңны оран-таңдыга өргээниң ол болур. Чөөн чүк шагаазының европейжи Чаа чылдан ылгалы ында безин көстүп чыдар.
Адак сөөлүнде, артыш күжүнүң чаагай чыды шак ол өргээлерни, ордуларны магалыы-биле айдызап турар, дагылга чуланың имистелчек чырыы даңны атсы турар болгай. Ол ышкаш шагаада үш-үдүрүм дискотекалар, сексотекалар эвес, сам деп көрүлде-көргүзүг турар ужурлуг. Маңаа европейжи чаа чылда дег, атпаң-сырбаң, аткаар-ишкээр тыртыжаңнап, халыыдаан-дембээрээн кижи дег, халып-шурап, курлуп-бүрлүп турар чүве чок, шупту чүве бодунуң тавында, сам-танцы-даа бол, салгын-сырынның эзини дег, ээлдек-чымчак, базым бүрүзү маажым-таваар, оожум-топтуг, төлеп-чоргааралдыг болдур ийин. Чөөн чүктүң төлдери ындыг бис.
Чап ЧҮЛДҮМ
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №8 2025 чылдың март 6