| Тываның чогаалчылары |
Анатолий Федорович Емельянов 1925 чылдың август 20-де Красноярск крайның Сухобузимо суурга төрүттүнген. Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Дайын соонда Москваның күрүне университедин дооскаш, 1955 чылда Кызылга чедип келгеш, ол-ла хевээр Тывага ижигип, амыдырал-чуртталгазын, ажыл-ижин, чогаадыкчы ажылын Тыва-биле харылзаштырган.
Анатолий Емельяновтуң шүлүктериниң бирээзинде мындыг одуруглар бар.
Что такое Тува?
Это степи, омытые солнцем
Быстрых речек разлив,
И дремучих лесов океан.
Синеватые дали
И гор разноцветные кольца,
Зной песков раскаленных
И снежная стужа Саян.
Мындыг чараш сөстерни чүгле Тывага ынак кижилер бүгү сагыш-сеткилиниң арыг чараш ханызындан бижип болур. Ол одуругларны чогаалчы Алдын-оол Даржаа тыва дылче очулдурган.
Тыва дээрге алдын хүнге чайынналган
Тии чок делгем хоор-сарыг ховулар-дыр,
Даштар кырлап, шурап баткан дамырактар,
Дүргектелип чалгып турар арга-арыг океаны,
Дүдүскөктүг бедик даглар дээрбээ-дир,
Хаара бээр элезинниг бүүрелчиннер,
Харлыг дүвүлүг бедик-бедик Саяннар-дыр...
Анатолий Федорович Емельянов, ооң уруг-дарыының авазы, шүлүкчү Светлана Владимировна Козлова “Аас-кежикти Тывадан тыпкан бис” деп чугаалаар чорааннар. Тыва – өг-бүлениң тос уруг-дарыының төрүттүнген чери, кайызының-даа чогаалчы салым-чаяанының чечектелип чазылган ораны. 1963 чылда Анатолий Емельяновтуң шүлүктериниң баштайгы чыындызын Тываның ном үндүрер чери “Хүн биле Эртине” (“Солнце и Эртине”) ат-биле парлап үндүрген. Чогаалчының чогаадыкчы ажылының кол темазы – ак-көк Тыва, ооң ажыл-ишчи, ачы-буянныг чону.
Аяс чаагай, кылаң дээрлиг,
Алгыг-делгем Тыва чурт дег,
Чараш черни көрбейн чордум.
Шак бо черге хөйнү кѳргеш,
Чуртталгага ынакшылым
Чуруп четпес күштүг болду.
Эң-не баштай бээр кел чыда,
Эгенчиг-даа, чигзинчиг-даа,
Эпчок сөстер дыңнап чордум.
Элээн сестип бодандым-даа.
Ынчалза-даа Тыва мени
Ынакшылдыг уткуп алды.
Дагжап баткан шапкын хемнер,
Тайга-сыннар оруктары,
Эргээ эвес, бергээ ѳскен
Эрес, чоргаар тыва улус —
Чаагай чурттуң чурумалы
Сагыжымны өөртүп турар.
Ажык-кончаа сүрүп чорбас,
Алыс шынчы кижилерниң
Өңнүктерге дуза кадып,
Өзеринге тааржыр чер:
Чонга эки бараан болур,
Сорук каңнап өөренир.
Дызылааш соок, дал-дүъш изии,
Шыргай эзим, төнмес хову,
Шыгжаттынган эртинелер –
Тыва чуртта бар-ла чүве
Төдү чараш, элбек, байлак.
(“Тыва черге”. А. Даржааның очулгазы)
Тывага чурттап, ажылдап чораан чылдарында ооң чогаадыкчы чоруу улам сайзырап, ханы уткалыг болгаш чараш уян хөөннүг апарган. Шүлүктер, шүлүглелдерден аңгыда, барымдаалыг прозаны чогаалчы бижип турган. Тываның эрги чүдүлгелиг орус чонунуң дугайында «От мира не уйти», «Староверы» деп ооң тоожуларын номчукчулар болгаш чогаал критиказы бедии-биле үнелээн.
Тываның улустуң чогаалчылары Сергей Пюрбюнуң “Чечек”, Степан Сарыг-оолдуң “Алдын-кыс” деп шүлүглелдерин орус дылче очулдурга- ны – тыва литературада көскү болуушкун.
Тывага чурттап чораан, тыва чонну, тыва чогаалды эки билир, тыва чогаалчыларның чогаалдарын орус дылдыг номчукчуларга бараалгаткан Тываның ат-алдарлыг орус чогаалчызы Анатолий Емельяновтуң очулдурукчу чогаадыкчы ажылы үе эрткен тудум улам-на үнелиг апарган.
САЯН СЫННАР БЕДИК-ДАА БОЛ...
Саян сыннар бедик-даа бол,
Шагдан тура-соруу күштүг
Тыва чоннуң күзелдери
Дыка бедик, эки чаагай.
Хая-дашты чире чүткээн
Хайым Улуг-Хем күштүг-даа бол,
Хостуг чоннуң күчү-күжү
Хоомай эвес — чүден артык.
Часкы хаяа дээп орда,
Чаражы-даа кандыг ийик?
Часкы хаяа, чечектен-даа
Чалгынналган чону чараш.
Хая-Дашты халап үрээр,
Кадыр даглар эстип-хайлыр...
Аймак улус найыралы
Аажок быжыг, тендиш дивес!
КАРА-КЫС ЫРЛАП ТУР
Соксаал чокка куттулуп кээр,
Човаг билбес, чалыы хевээр,
Чүректерже шымнып кирип,
Чүмү-биле ээлептер –
Kapa-кыстың ырлаары-дыр.
Тыва черде даглар, шѳлдер,
Дыка чараш ак-кѳк дээри,
Чоннуң ижи, ѳѳрүшкүзү,
Чоргааралы, аас-кежии,
Кара-кыс, сээң ырларыңда.
Чеже-чеже ынакшыл ооң
Сеткил-чүрээн долбаан дээрил!
Улуг-Хемниң, чалгыында дег,
Уран, чалыы бүгү Тыва,
Кара-кыс, сээң ырларыңда.
Ырак-узак чурттардыва
Аян кылып чоруп-чоруп...
Ынак черим – Саян ажыр
Аалымче чанып кээр мен –
Кара-кыстың үнү уткуур.
ХАМ-СЫРА
Эриин моңнаан Хам-Сыра хем
Эстеп-сыылап, чайнап чыдыр...
Сугнуң, даштың
Шугул оюну чүс-чүс чылда
Суларавайн уламчылаан.
Кайызы-ла тиилээр ирги –
Хайым суг бе?
Кадыг даш бе?
Амдыызында
Часкам эрик,
Аттыккан суг
Чаңгыс деңде хүрешпишаан.
/ Орузундан А. ДАРЖАА очулдурган).
Тываның чогаалчызы, тыва черниң ыраажызы Анатолий Емельяновтуң бижээн чогаалдары, тыва дылдан орус дылче очулгалары тыва литератураның үнелиг эртинелери бооп артып каан.
Ш. Лопсан.
Чуруктарны тыва чогаалчыларның хууда архивтеринден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn