(Уланчызы. Эгези №№ 46, 47 "Шында")
6-гы эге
Авашкылар Кызыл хоорайже эртежик үнүпкеннер. Оларның планында хөй-ле кылыр чүүлдер бар, ынчангаш четтикпейн баарындан кортканнары ол. Кызыл хоорайга тос шакта келгеш, баштай-ла парикмахерская кирип, иелээ баштарын чараштап алганнар. Эзирни чажын таарып турган оол бажының кыдыгларынга чаңныктар хевирлеп берген. Эзир дыка-ла таарзынган. Парикмахерскаяда хамык улуска "Мен Молния Маквин-дир мен!" деп чарлаттынып шаг болган. Долгандыр улустуң кичээнгейи чүгле Эзирде барган. Ол манаашкынга оргаш, чалгаарап каан улусту хөлчок каттырткан. Арина чажын эктиниң кыры хире кылдыр кестирип, чырык хүрең кылдыр будудуп каапкан. Оглу авазын көргеш, база-ла долгандыр турар улусту каттырткан. Ол авазынче айыткаш алгырган:
– Бо мээң авам-дыр! Мээң авам доос-кара ышкаш чараш кижи боор!
Шупту улус чир-шоң дүшкеннер. Арина оглунуң доос-караларга кайы хире ынаан билир болгаш, кончуг улуг мактал-дыр деп бодап каан.
Ооң соонда садыглар кезип, чаа хептер садып алганнар. Садыгга солуй кеттинип алгаш, артык саткан идик-хевин келген машиназынга салып кааш, ам-на байырлалын эгелеп, сесерликче агаарлап кирип келгеннер. Арина оглунга бир машинаны хөлезилеп бергеш, боду оглунуң чедир чивээн чигирзиг хөвеңин чип, чаа бедип орар хүнге дөгеленип олурган. Оглу үезин төндүр машиназын мунупкаш, авазынче халып келгеш, алгырып чугааланган:
– Авай, сени дуу ол акый чараш уруг деп тур!
Машиналар берип турар ийи оол ону дыңнап кааш, ыятканындан каттыржып, бот-боттарын иткилежи бергеннер.
Шынап-ла, Арина чараш кижи. Ол багай хеп-даа кедип алырга, онза кылдыр көстүр: хүрербес сүт дег ак кештиг, шевергин думчуктуг, будуп каан ышкаш чараш хүрең кирбиктерлиг, улуг эвес-даа болза, чаражы кончуг карактарлыг, чиңге, чолдаксымаар мага-боттуг. Чээрби сес хар четкен-даа болза, бодунуң харынга дүүшпес, он тос-чээрби харлыг уруглар-ла. Бичии оолдар Аринаны боттары хире деп бодаан чадавас. Ынчангаш Арина ону херекке албайн барган.
Хүн бедип, изии санчок апарган. Арина оглунуң дерин чодуп, хөйлеңин уштуп берип турда, чанында сандайга коляскалыг ашак-кадай олуруп алганнар. Арина оларже-даа көрбейн, оглу-биле ажаанзырап турган:
– Каям, көпеегиң бар чүве бе, соок сугдан садып эк- кээйн – деп, эр кижи чугааланы бээрге, Аринаның эът-кежи соолаңайны берген. Чанында улусче көрнүп кээрге, Эдик биле Кристина коляскада чаш өпеяа идип алган турганнар. Дүрген тургаш, чоруур бодаан, Эзир каяа коляска чандыр көөр ийик, бичии улуска аажок болгай. Авазы тудуп чадап чыдырда, шагда-ла ында халып чеде берген, Эдик-биле чугаалажы берген турган:
– Экии, акый! Бо коляскада бичии өпеяаны кым дээр?
Эдик дүште-даа чок харыылаан:
– Адыгжы дээр. Ам сени кым дээр, оол?
– Мени Эзир дээр, дуу ол мээң авам Арина-дыр – дээш, авазынче айыткан.
Арина, Эдик, Кристина үжелээ бот-боттарынче үр-ле кайгашканнар..
Кристина кижи таныыр хире эвес кылдыр семирип каан, хөлбегер, өңү өжүп каан сарафан, резин тапочкалар кеткен. Эдик колдуу орбак, элеп каан футболкалыг, шагдагы шортигин кедип алган, хирлии кончуг эрги коляска идип алган. Оларга деңнээрге, Арина чеже-даа көдээде чурттап турар болза, черле чүс хуу дээре көстүп турган.
Эзир коляскада чаш оолду сонуургап, суйбап, чыттап турда, Кристина колясканы чайладыр идип хөректенген:
– Өпеяа удузун, чурум чок болбас чоор! Өске улус ажы-төлүн дегбес деп аваң өөретпээни ол бе, Эзир?
Аринаның өкпези турлу бер чазып, оглун чедип алгаш, ойнап турган уруглар аразынче киирипкеш, Кристинага кээп, ыыткыр чугааланган:
– Хы! Кончуг шынчы кижи чугааланы берди! Сээң аваң өске улус адазын дегбес деп өөретпээн, ол-ла кончуг-дур, Кристина!
Эдик ыыттаар сөс-даа чок, арны кызып, дери төктүп келген, бирде оглунче, бирде Аринаже кайгап орган. Арина оглун чедип алгаш, чоруур деп турда, Кристина удур чугааланы берген:
– Сээң-даа кээргенчииңни, Арина. Эдик биле мени чарар дээш, бисти кедеп чор сен бе!?
Арина Кристинаның туразының улуун кайгап, улам кылыктаны берген:
– Ха! Мээң чуртталгамче киржип, мээң оглумну ада чок арттырып кааш, ам кээп мени бак кижи кылып турар, ыятпазыңны! Оглум чаш турда, чем безин чиртпейн турдуң, Эдик. Семирип каан сен деп-ле! Ёзулуг семис кадайны көрүп чоруур ышкажыл сен! Ха-ха-ха!
Эдик бодун камгалап-ла эгелээн:
– Сокса! Чоп кончуг кежээлеп тур сен!? Сенден шагда-ла чорупкан мен. Ол кончуг Сашаң бисти суурдан сывырыпты. Ам-даа хыың ханмады бе? – дээш, Аринаның холундан сегирип алган.
Ол үеде авазын кичээнгейлиг хайгаарап турган бичии Эзир халып келгеш, Эдиктиң холу, будунче шанчып, тепкилей берген.
– Мээң авамны сал! Мен авамны камгалаар мен! Севээн акым ынчаар өөреткен!
Эдик бодунуң оглунуң ынчаар өзүп каанын кайгап, Аринаны салыпкаш, аңгадай берген турган. Кристина улус мурнунга алгыш-кырыш үндүреринден ыяткан боор, ыыт чок барган. Арина дүрген-не оглун чедипкеш, сесерликтен үнүп чорупкан.
7-ги эге
Арина оглун дүрген-не ырадып аппаар дээн бодалы-биле танк баар бис депкен. Эзир чөпшээрешкеш, дүрген-дүрген кылаштапкан. Шынында Арина ол ийи дайзындан-даа эвес, а Эзирни чүве билип каарындан корга берген. Эзир угаанныг-ла оол болдур ийин. Ол ам хөй айтырыгларын салып эгелээр болза, та канчап харыылаар чүве, чүү дээр болза эки чүвел деп Аринаның сагыжы аарып чораан.
Оглу танк чанынга үр эвес ойнааш, аштай бердим дээн. Чемненир черге келгеш, олуруптарга-ла, Эзирниң айтырыглары эгелээн:
– Авай, ол өпеяалыг акый мээң ачам бе?
– Чок, оглум... – деп, Арина девидеп харыылаан.
– Мен дыңнадым. Сен ол угбайны "мээң оглумну ада чок арттырган сен" дидиң. Ам сээң чаңгыс оглуң мен ышкажыл мен.
Арина оон өске мегелээр арга чок апаргаш, шынын чугаалаан:
– Ийе, ол сээң ачаң болур ужурлуг кижи. Ынчалза-даа сен чаш туруңда, өске өг-бүлелиг апарган. Өзе бээриңге, таптыг чугаалап бергей мен аан, оглум. Чемнен че – дээш, оглун өскээр чардыктырар бодаан. Ынчалза-даа Эзир хорадап алгырган:
– Мен улуг апарган мен. Үш харлыг! Сени бо хүн камгаладым чоп! Мен кажан-даа ыглавас база мен. Бодум төндүр чемненип алыр база мен!
Арина оглун чаптааш, хүлүмзүрүп, бажын суйбавышаан көгүткен:
– Ынчанмайн канчаар. Авазының улуг камгалакчызы ышкажыл сен. Мээң оглум шыдаар кижи боор, боду чемненип база билир...
Эзир ам-на чардыгып, авазының сөстерин уламчылаан:
– …ыяш база дажып билир, суглап база билир, бажың иштин аштаар, аяктарны чуур...
Ол шупту авазының оглун хүннүң-не мактап чугаалаар сөстери. Эзир мактадырынга кончуг ынак болгаш, тааржыр үе тыптып келирге, боду бодун мактап алыр болгай. Кежээге чедир изиг хоорайга агаарлааш, түреп каан авашкылар чанып келгеш, садып алган идик-хеп, аъш-чемин аайлап кааш, удуп чыдыпканнар.
Дүне эжик соктаан. Аринаже соктаныр улус бар эвес, корга бергеш, дораан полицияның дугаарын телефонунга белеткеп базып алгаш айтырган:
– Кымыл?
– Мен-дир мен Эдик. Ажыт! – дээш, даштын кижи шуут-ла дужааган хевирлиг чугааланган.
– Ажытпас мен. Чүге бээр келдиң?!
– Кристинадан чоруптум. Ам сээң-биле чурттаарым. Ажыт дидир мен!
– Моон чору, шагдааларже долгаптар мен, шоруң!
– Мээң оглумну көргүс! Ол мээң база оглум-дур, чүгле сээң эвес! Көөр эргелиг кижи мен! – дээш, эжикти тырткылаан.
– Ынча дээринден ыятпас сен. Оглуң өл-чаш турда, кыштың соогунда каапкаш чорупканың уттуп алганың ол бе? Моон чор, шагдааларже долгаарым ол-дур – дээш, телефонун белеткей тудуп алган.
– Караңгы дүне кайнаар баар мен? Киирип ал!
– Кайыын келген сен, ынаар чорувут.
– Машинам бензини төне берди. Акшадан бер!
– Сеңээ бээр акшам чок. Бот ие кижи мен – дээш, шагдааларже долгай берген.
Эжик артында Эдик ону дыңнааш, алгырган:
– Чоруурум ол-дур, шагдаалар долгава, Арина!
Даажын дыңнаарга, шынап-ла, херимден үнгеш, машиназынче олурупкаш, халдып ыңай болган. Арина каяа улаштыр удуур боор, даң адарга чедир карак шиммээн. Даң бажы чырып кээрге, чүгле удуй берген. Ооң дүжүнде Эзир иелээн Кызыл хоорайның кудумчузунга агаарлап чорда, кайыын-на бир черден дааш эвес дааш дыңналып, Эдиктиң үнү "Ажыт дидим, Арина!" деп алгыра берген. Арина сырбаш кынгаш, оттуп кээрге, шынап-ла, бажыңының эжиин Эдик чара тевер дей берген турган. Арина дүрген-не шагдааларже долгапкаш, оглун удуур өрээлге хаап кааш, боду ыргак демирин тудуп алгаш, эжикке келген.
– Сокса, Эдик!
Эдик соксай берип, эзирик үнү-биле кыжанган:
– Чүү ашак киирип алган меңээ ажытпайн тур сен? Сени мен канчаар эвес мен!
– Сен мээң ашаам эвес-тир сен. Моон дүрген ырап чор!
Эдик улаштыр кыжанмышаан, эжикти теп эгелээн. Ынчап турда шагдаалар бо келгеш, Эдикти ап алгаш чорупканнар. Эртенинде хүнде шагдаа ажылдакчылары Эдикти салыпкан. Кристина Эдикти сүрүп аппарган деп чугаа дыңналган. Ооң соонда Эдиктиң сураа дыңналбаан.
Октябрь ай үнүп, даштын агаар-бойдус соой берген үеде авашкыларның берге чуртталгазы эгелээн. Олар садикке хүнзээш, кежээ чанып, ыяш-даш чарып, одун салып, суун суглап кириптерлер. Чеже-даа чаңчыгып каан болза, дөмей-ле Аринага берге болбайн канчаар. Кежээ шыладыр ажылдап алгаш, оон өске чүнү-даа канчап шыдавас, удуп каар. Бир кежээ база-ла ыяш-даш чарарынче далажып чедип кээрге, бүдүн тележка ишти ыяшты дүжүргеш, чаргаш, чыып каан болган. Авашкылар кайгап, бажың эжиин көөрге, шоочалыг хевээр, машина келген ис чок. Ыяш чарып турган кижи бодунуң балдызы-биле чарып турган, чүге дизе Арина балдыны даштыгаа арттырбас болгай. Авашкылар көзүлбес дузалакчыга өөрүп, бажыңын чылыдыр одап алгаш, эртежик удуп кааннар. Каш хүн эрткенде, херим даштынга дүжүртүп алган хөмүрүн база кажааже киир дажып каан болган. Арина черле чүү болуп турарын билип алыр дээш, кожаларындан айтырарга, олар база көрбээн, чүнү-даа билбээн болганнар. Чажыт дузалакчы кымыл дээрзи ынчалдыр-ла илереттинмээн.
Эзир хүннүң-не садыг чанындан эртип-дүшкен санында-ла Севээн акызының бажыңының даштында сайгылгаан чырып кээрин кедеп чоруп-ла турган. Ынчалза-даа ноябрь ай дүшсе-даа, сайгылгаан олчаан чырываан. Эзир бир хүн чөгели төнген хирелиг, авазын моон соңгаар өске орук-биле чоруулу деп ээрежип эгелээн.
8-ки эге
Ноябрьның чыварлап кээр соок дүннериниң бирээзинде Арина аар-саар ажылдарын кылгаш, бажыңын аштап дооскаш, оглунуң чанынга чыдыпкан. Ол чеже-даа шылаан болза, удуп чадап, аай-дедир аңдаштанып, бодалдарынга алзып чыткан.
«Даштын ыяжым база төнген, хөмүр мырыңай бир чедилик бурунгаар төнген. Оглумнуң соок кыжын кедер кылын идии ол бичелеп каан... Мен-даа канчаар, семирип, өзер эвес мен. Хевимни каш-даа чыл кедер болгай мен. Ам бо Эзирниң өзүп кээри кончуг ышкажыл. Акшам алзымза-даа, хөмүр, ыяшка, идик-хепке хары угда четпес. Харалаан, чаңгыс үеде шупту чүве төнүп каар чүзүл? Кончуун, ам даарта та чүнү одаар кижи мен, багай оглум ат болуру ол-дур аа...» – деп бодаптарга, Аринаның карааның чажы ала-чайгаар бадып келген. Ол туруп келгеш, соок сугну пактапкаш, карак чажындан өдүп каан сыртыын аңдара салгаш, бодалдарын ырадыр идип, удуурунче белеткени берген.
Эртенинде хүн дыка-ла узун, берге болган. Арина шалыңын манагзынарга-даа, шилчивес боорга, оглун садиктен эртежик ап алгаш, отту канчаар, чүнүң-биле одаарыл деп боданып чорааш, бажыңының даштынга келгенин билбейн барган. Ону чүгле оглунуң алгызы бодалдарындан оттурупкан:
– Авай, көрем, улуг машина биске хөмүр дүжүрүп тур! – дээш, Эзир авазының холун салыпкаш, машинаже халып чоруп каан.
Арина көөрге, шынап-ла, оларның хериминиң иштинде улуг машина хөмүрүн дүжүрүп турган. Ырак эвесте кел чыткан авашкыларны көрүп кааш, чолаачы тележказын-даа бадырбайн, халдып ыңай болган. Авашкылар машинаның дугаарын-даа, чолаачының арын-бажын-даа көрүп четтикпейн барганнар. Херим иштинде ыяшты дүжүргеш чыып каан, а хөмүрнү кажаа чанында төп каан болган. Арина чеже-даа өөрүп турза, дөмей-ле халас чүве турбас деп бодалы-биле чажыт кижини тыпкаш, четтиргенин илередип, акшаланы бергеш, хөмүр, ыяштың өртээн төлээр бодалдыг үнүп келген. Экизи бооп, машинаның кырында артып каан хөмүрү ак харга кара хендир ышкаш төктүп чорупкан болган. Авашкылар ону истеп чоруп кааннар. Ийи кудумчу ажылдыр келирге, бир херим даштында демги машиназы бо турган. Ооң чанынга турган эр кижи иешкилерни көрүп кааш, девидеп, арны кыза берген.
Арина ол кижини дораан танып каан. Эзирниң бөлүүнде Херелдиң ачазы ышкажыл! Оларның авазы улуг аарыгга таварышкаш, чок апарган. Херелден улуг кызы бирги класста. Херел биле Эзир кады садикке дыка ойнаарлар. Севээнниң бажыңының чанында садыг ол өг-бүлениң садыы деп Арина улустан дыңнаан болгай. Ынчалза-даа Херелдиң ачазы Арина-биле чүгле экиилежирден башка, кажан-даа чугаалажып көрбээн, чугаалажыксаар хире хөөн безин көргүспейн чораан болгай.
– Аа... Силер ышкажыл силер... – дээш, Арина улаштыр чүү чугаалаар аайын тыппайн тулдур кайгап алгаш турупкан. Херелдиң ачазы дерин чодуп, бөргүн эде тырткан. Эпчоксунганын чажыргаш, ол шириини кончуг харыылаан:
– Мен-не-дир мен. Чүге мени бээр сүрүп келдиңер?
Арина база бо таварылгада канчаар чаңнаар аайын тыппайн ажынып-ла үнген:
– Чүге сүрбес кижи мен… Айтырыг чок кижи хериминче чүге кирип турар силер? Мен силерден хөмүр, ыяш дилевээн мен!
– Сеңээ дээш дүжүрбээн мен. Оглуң доңурар деп тур сен бе?! Херимиң иштинде ыт согар ыяжың чок чүнү бодап олур сен?!
– Мээң херимимче чүге бакылай берген силер!? Хөмүр, ыяжыңар дедир ап алыңар! – дээш, Арина алдырар хире эвес апарган. Херелдиң ачазы ынчаар чаңнаар болза хей-дир деп билгеш, чугааны таптыг аянче киирип алыр бодаан:
– Буруулуг болган-дыр мен, айтырып албаан. Улус-биле артык чугаа кылыр хөңнүм чок кижи мен. Дуза херек деп билгеш, ынчалдым. Эзир мээң оглумга шупту чүвени чугаалап турар кижи-дир ийин. Авам ыяш чарып чадап каан, бажыңывыста хөмүр төнген, ыяш төнген, авам сугну арай деп бажыңче киирген деп аан. Мээң оглум меңээ ону чугаалаар. Дузалажыптар эр кижи чок ышкаш боорга, ынчаарым ол. Садик башкызының шалыңы хөмүр, ыяш садар хире эвес ышкажыл…
Арина ам-на бодунуң шын эвес чаңнап турарын миннип, төктүрүнге белен апарган карааның чажын чажырар дээш, идииниң бажынче көрүп алгаш турупкан. Ол, шынап-ла, көпеектен көпеекче санап чурттап орган. Чемниң эң чиигин, эң херегин садып ап, хепти чүгле оглунга садып берип турган. Ооң чуртталгазында белен, халас чүве черле турбаан. Ооң мурнунда бурган Саша биле Аняны берген, ам мындыг кижи тыпты берген... Канчап-даа кээрге, Аринага эки кижилер багайларындан хөй таваржыр дээрзин шак бо үеде бодап турган.
Авазындан четтинип алгаш, шупту чүвени ыыт чок дыңнап турган Эзир авазының чеңин тырта берген:
– Авай, Херелдиң ачазынче алгырба даан. Ол эки кижи ышкажыл.
Арина бажын көдүрбейн харыылаан:
– Четтирдивис, Херелдиң ачазы...
– Мени Белек Михайлович дээр. А силерни? – дээш, холун сунган.
– Арина Мергеновна... – дээш, Белектиң холун туткан.
Ийи кижи оон ыңай чүү чугаалаар аайын тыппайн, куду кайгап алган, хар теп турда, Эзир чугааланы берген:
– Авай, мен доңуп тур мен!
Белек ындыг эки байдалды ажыглап, авашкыларны дораан бажыңынче чалаан. Арина ынавайн турда-ла, оглу боду бажыңче халып кире бээрге, соондан кирер ужурга таварышкан.
Дөрт өрээлдиг делгем бажыңның эт-севиниң чаражы аттыг болган. Ынчалза-даа кыс кижи чок деп каракка дораан илдигип кээр чүүлдер бар: куурартыр чуп каан соңгалар, хана болгаш дээвиир хиригип каан, суугузу мырыңай шуут кара-ла чүве. Чогум шала, аякты үезинде чуп-ла турар хирелиг. Залда бир хананың чартыында Белектиң өг-бүлезиниң кудада чуруун азып каан. Ол чуруктан Аринаже дыка аас-кежиктиг, чараш өг-бүле каттыржып алган көрүп турган. Ол чурукта Херел тос-он хире айлыг турган боор. Ам Белекти көөрге, чурукта ышкаш эвес, көңгүс өске, арнында бичии-даа өөрүшкү изи чок, карактарының оттары хөмүрерип өжүп каан, хаваанда дырышкактары ханылап кире берген, ооң шылап-могааны арнындан-на көстүп турар болган. Арина ханада чурукту топтап көрүп турарын эскерип кааш, Белек чугааланган:
– Үш чыл бурунгаар уругларым авазы аар аараан деп билип каан бис. Куда-доювус-даа дүжүрбейн, анаа-ла чурттай берген турган бис. Элланың-даа, мээң-даа өг-бүлелеривис бөдүүн улус. Боттарывыс-ла кызып чораанывыс ол-дур ийин. Элланың аарып турары билдине бээрге, кудавыс эрттирип алыр деп дугурушкан бис. Бо чурукту тырттырган соонда, үш ай болганда, багай эжим чок апарган болгай...
Арина ыыттаваан. Ынчалза-даа бо удаада база-ла Эзир чугаалаар сөстү тып алган:
– Херелдиң авазы доос-кара ышкаш чараш-тыр бе, авай?
Белек биле Арина каттыржыпканнар. Ам-на оларның аразында эпчоксунган аян чидип, ийи кижи шай ижип ора, шагда таныш-биле дөмей үр-ле чугаалашканнар.
(Уланчылыг).
Чойгана САРЫГЛАР
“Шын” №48 2025 чылдың декабрь 11