Республикада кем-херек үүлгедиишкиннериниң хөй кезиин эзирик байдалдыг кижилер кылып турар. Арага багай чаңчыл болурундан аңгыда, кижилерниң чуртталгазын үрээр, амы-тынын үзер, озал-ондакка таварыштырар, домзакче киирер айыыл-халапче дорт орук-тур. Республикада аар кем-херек үүлгедиишкиннериниң хөй кезии араганың уржуундан болуп турар дээрзин сан-чурагай бадыткап турар. Регионнуң айыыл чок чорук департаментизи элээр чорукту болгаш өг-бүлениң кадык амыдыралын онзалап демдеглевишаан, дыштаныр болгаш арага ижер культурага хамаарылганы өскертиринче кыйгырып турар.
Араганың аспаанче киргеш, наркология диспансеринге дуза дилеп баргаш, эмнедип турар кижилер саны эвээш эвес. Оларның бирээзи Александр Республиканың наркология диспансериниң доктаамал пациентизи апарган. Ол 41 харлыг. Барык 10 чыл ажыг үе дургузунда ажыг сугдан адырлып чадап чоруур. Ол бүдүн-бүрүн өг-бүлелиг, өөнүң ишти-даа, ийи ажы-төлү-даа бар.
Арагаже сундуга берген өөнүң ээлерин каап шыдавас херээжен кижилерге бо дээрге дыка улуг аарышкы-дыр. Арагаже кире бээри мыяда дээрзин эмчилер демдеглеп турар. Эштери-биле таваржып келирге, арага ижер деп бодал бажынга кирип келир. Бодунга боду-ла хора чедирип турарын-даа чедир бодавайн, арага ижери бодунуң күзели болгаш бодалдары дээрзин медерей бээрлер. Ол дээрге ала-чайгаар-ла кижиниң бажынга тыптып келир программа-дыр.
«Эмчилерге четтиргеним илередип каш сөс чугаалаксадым. Олар бисти "дуу орандан" дедир үндүр тыртып ап турарлар. Мен шагда-ла эмнелгениң учёдунда турар мен. Болганчок ишкилептер мен, чүгле бо эмнелге меңээ дузалажып, бут кырынга тургузуп каар-дыр. Учетта элээн хөй чылдар тур мен» – деп, Александр частырыын миннип, наркология эмчилеринге четтиргенин илереткен.
Амгы үеде Тываның 3500 ажыг чурттакчызы Республиканың наркология диспансериниң учедунда турар. Чүгле бодунуң күзели-биле дуза дилеп келген улусту учетка тургузуп алыр деп чүвени билип алыры чугула. Ол дээрге республикада байдалдың чүгле бир кезиин көргүзүп турары-дыр. Регионда бо багай чаңчылга хандыкшылдыг кижилерниң шуптузу эвес, а чүгле шинчилге азы эмнээшкин эртер дээш келген улус аразындан илереттингени-дир.
«Амгы үеде наркология учедунда 3876 аарыг кижи бүрүткеттинген, оларның 2657-зи сагыш аарыындан аараан. Оларның иштинде байдалы берге 357 кижиниң аразында 13 элээди болгаш 14 хар четпээн ийи уруг бар. Аныяк назынында арага ижерге, мээге дыка багай салдарлыг. Элээди назылыг кижилерге оон-даа улуг салдарлыг. Назы четпээннерге араганың айыыл чок хемчээли турбазы демдеглеттинген. 21 харлыынга чедир арагадан шуут ойталаары – аныяк кижиниң кадыын камгалаар чаңгыс арга-дыр» – деп, Тыва Республиканың Наркология диспансериниң улуг эмчизиниң оралакчызы Снежана Хомушку тайылбырлаан.
Арага өг-бүлеге күчүлелдиң болгаш аар кем-херек үүлгедиишкиннериниң кол чылдагааны дээрзин сан-чурагай боттары-ла чугаалап турар. Регионнуң эрге-чагыргазы арага ижерин эвээжедиринче угланган профилактиктиг бөлүк хемчеглерни бүрүнү-биле боттандырып турар.
«Иштики херектер яамызының бо талазы-биле ажылының түңнелинде 2026 чылдың беш айында хоойлуга удур арага болгаш спирт холумактыг барааннар садып-саарары-биле холбашкан 10 кеземче херээн оттурган. Чыл эгезинден тура беш ай дургузунда ниитизи-биле 580 административтиг протоколду тургускан, ооң иштинде 335-и хуу кижилерге, 239-у хууда сайгарлыкчыларга, 6-зы албан черлеринге. Онааттынган торгаалдарның ниити түңү 5 сая рубль четкен» – деп, ИХЯ-ның полицияның бүрүн эргелиг участок төлээлериниң болгаш назы четпээннер ажыл-херектериниң талазы-биле кезектерниң ажылын организастаар килдистиң даргазы Баир Анай-оол дыңнаткан.
Аныяктар аразынга элээр амыдыралды суртаалдаарынче база өг-бүлениң институдун быжыглаарынче онза кичээнгейни угландырып турар.
«Аныяктар ажыл-херектериниң талазы-биле яамыны Тыва Арат Республикага политиканы боттандырары-биле тургускан, а ол политика уругларның кижизидилгези-биле холбаалыг. Эң-не чугула сорулгаларывыска уругларның сагыш-сеткилиниң байдалын баксыратпас дээш болгаш бүгү-ле доктаамал демисежип турарывыс айтырыглар хамааржыр. Бирээде, чыл дургузунда аңгы-аңгы бөлүктүң аныяктарынга янзы-бүрү хемчеглерни эрттирип турар бис. Оон шору улуг уругларга, көдээ черниң аныяктарынга девискээр аайы-биле болгаш регионалдыг хемчеглерни планнап, чайгы үеде көдээ черлерге үш улуг шуулганны эрттирип турар бис. Бо шуулганнарга чугула айтырыгларны улуг уруглар-биле сайгарып чугаалажып турар бис» – деп, ТР-ниң аныяктар ажыл-херектериниң талазы-биле сайыттың бирги оралакчызы Субудай Оюн чугаалаан.
Хоорайларда болгаш кожууннарда арага чокка байырлалдарны, куда-дойну эрттирип турар. Республиканың Чазаа база найысылал Кызылдың чагыргазы ону айыыл чок чоруктуң болгаш өг-бүлениң быжыг харылзаазының магадылалы кылдыр көргеш, ындыг эгелээшкиннерни деткиир күзелин илередип турар.
«Амгы үеде Культура, спорт болгаш аныяктар политиказының департаментизи дараазында негелделер ёзугаар «элээр» куда-дойга киржирин чөпшээреп турар. Бирээде, хоорайга бүрүткеттинген турар ужурлуг. Ийиде, ыдыктыг ёзулал бо үеде албан эртер. Үште, өг-бүле бир чыл дургузунда кандыг-даа корум-чурум үревес, кем-херек үүлгедиишкиннеринге киришпес ужурлуг. Чүгле ынчан 100 муң рубльдиң сертификадын алыр. Эң-не кол чүүл – куданың арага чок эртери. Бистиң ажылдакчыларывыс куданың чогуур негелделер ёзугаар эртип турарын хайгаараар ужурлуг» – деп, Кызыл хоорайның чагырыкчызының оралакчызы Наталья Попугалова тайылбырлаан.
«Ыт ишпес ажыг сугнуң» киржилгези чокка чедиишкиннерни чедип алган кижилер аныяктарга көскү үлегер апарган. Оларның аразында мурнуку одуругга амыдыралдың езулуг үнезин, элээр угаан деп чүүлдү медереп билипкен тускай шериг операциязының киржикчилери база бар.
«Тываның шупту чурттакчыларын арагадан ойталаарынче, арага садып турар улусту ажыл-херээн өске углааныышкынче өскертип алырын кыйгырып тур мен» – деп, ТШО хоочуну, “Тываның маадырлары” программаның киржикчизи Вадим Сат чаңгыс чер чурттугларын элээр амыдыралче кыйгырган.
/ Чыжыргана СААЯ.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...