| “Чогумчалыг экологтуг байдал” национал төлевилел |
Арга-ыяш, оът-сиген делегейни арыг агаар-биле хандырып турар деп чүве бүгүдеге билдингир. Арга-ыяш, оът-сиген кааңдаашкындан кургаар, өрттенирге, агаарның байдалы баксыраар, кижилерниң кадыынга база багай салдарлыг. Бир эвес арга-ыяш чер кырынга чидер болза, кижилер болгаш дириг амытаннар тынар агаар чогундан өлүп чидип болур. Ынчангаш кайы-даа күрүнениң кол сорулгаларының бирээзи – арга-ыяшты агаар-бойдустуң халаптарындан болгаш кижилерниң айыылдыг ажыл-чорудулгазының уржуктарындан камгалаары.
“Экологтуг чогумчалыг байдал” национал төлевилелдиң бир чугула кезээ – “Арга-арыгны кадагалаары” федералдыг төлевилел. Бо төлевилелдерниң угланыышкынынга арга-ыяшты кадагалап арттырар талазы-биле ажылдарны республикага 2026 чылда 10 175,1 га арга-арыг девискээринге чорударын планнаан. Бо чылдың эрткен чеди айының дургузунда 6267,0 га черге ол ажылдарны чоруткан. Ол дээрге бо чылдың планының чартыындан хөй.
Тускай плантацияларга тарып өстүрген ыяш өзүмнерин арга-арыгларның кааңдаашкындан кургаан, өрттенген девискээрлеринге олуртурундан аңгыда, өске агро-техниктиг ажылдарны база боттандырып чорудуп турар. Арга-арыгларда кургаан, өрттенген ыяштарны кезип аштаарын 470 га черге, хүннүң чырыы ыяштарның чаш өзүмнерин чырыдар болгаш чылыдар байдалды тургузары-биле хөлүн эрттир сырый өскен ыяштарны кезип, оларның аразын шаарартыр кезер ажылдарны 200 га девискээрге бо чылын чорудар. Ол ажылдарның 50 хире хуузун эрткен чеди ай дургузунда кылган. Ыяштарны кезип, арга-арыгның байдалын экижидер ажылдарның хөй кезиин чайның төнчүзүнде болгаш күзүн чорудуп турар. Чүге дээрге ол үеде ыяштарның болгаш арга-арыгда өзүп турар өске-даа үнүштерниң чулуу кургап, агро-техниктиг ажылдардан, часкы болгаш чайгы үеге деңнээрге, шоолуг баксыравас.
Республикада ыяштарның бышкан чочагайларындан үрезинни шишкип ап, оларның аразындан эң эки шынарлыг, Тываның агаар-бойдузунга шыдамык ыяштар өзүмнерин тарып өстүреринге таарымчалыг үрезиннер фондузун тургузар талазы-биле ажылды Россияның эртемнер академиязының Новосибирск хоорайда Сибирь салбырының эртемденнери-биле кады ТР-ниң Арга-арыг болгаш агаар-бойдус курлавырларының ажыглалының яамызы чорудуп турар. Эң эки шынарлыг үрезиннерни берип болур ыяштарны тодарадып тыпкан. Чижээлээрге, Таңды кожуунда арга-ыяш ажыл-агыйының Чеди-Хөл кожууннуң Хову-Аксында арга-арыг участогунуң девискээринден, тодаргайлаарга, Таңды сынның эдээ девискээрде өзүп турар дыт ыяштар аразындан эки шынарлыг үрезиннерни берип болур 100 дытты тускай шинчилелдерниң түңнелинде шилип алган. Оларның үрезиннерин дыт ыяштың үрезиннериниң фондузун тургузарынга ажыглаар.
Таңдының арга-ыяш ажыл-агыйының “Бай-Хаактың тускай арга-ыяш участогу” автономнуг албан чери участоктарның хөрзүнүн шинчилеп, эң эки дыт ыяштарның үрезиннерин тарып, дыт өзүмнерин өстүрүп болур участоктарны шилээн, оларга дыттың үрезиннерин тараан. Ол участоктарны эң эки шынарлыг үрезиннер бээр ыяштарны тарып өстүрер плантациялар кылдыр хөгжүдер. Келир үеде ажылдарның “орук картазы” ёзугаар Тывага арга-ыяштың үрезин ажыл-агыйын болгаш ыяштар өзүмнерин тарып өстүрер 10 га девискээрлиг плантацияны тургузар талазы-биле төлевилелди 2008 чылда боттандырып эгелээр.
Эрткен 2025 чылга деңнээрге, 2026 чылда республиканың девискээринге өрттер эвээш болган. Ол дээрге республиканың арга-ыяш ажыл-агыйының ажылдакчыларының арга-ыяшты өрттерден камгалаар талазы-биле баш бурунгаар ап чоруткан хемчеглериниң түңнели-дир.
Арга-арыгларга өрттерге удур ниити узун дурту 572 километр камгалал дилиндектерни алгыдып чаарткан, ниити узуну 357 километр чаа камгалал дилиндектерни кылган түңнелинде өрттерниң хып тараары эвээжээн. Өртке удур камгалал дилиндектер дээрге хып үнген өрттер тарап хып болур угланыышкыннарга шөйүлдүр аштап чоруткан, оът-сиген ыяштар чок калбак чер дилиндектер-дир.
Угаан-медерелинден, мөзү-бүдүжүнден бойдустуң төлдери болур кижилер Тываның арга-ыяжын камгалаар, салгалдарга кадагалап арттырар ажылды чорудуп келген. Оларның аразында Тываның арга-ыяш ажыл-агыйынга бүгү назынында ажылдаан, ажы-төлү оларның буянныг үүлезин уламчылап турар династиялар бар. Ындыг династияларның бирээзи Балгазында Сергей Викторович биле Нина Альбертовна Тукуреевтер, оларның ажы-төлү. Бо династия Балгазынның хадыларлыг аргазынга өрттерни та чеже катап эш-өөрү-биле өжүрген, хадылар база катап өзүп үнүп келзин дээш, ажылдап, та чүү хире күжүн, сагыш-сеткилин берген. Балгазынның хадыларлыг аргазының өртке алыскан черлеринге чаа хадыларның өзүп үнгени -- оларның оран-таңдызынга ачы-буяны-дыр. Оларның оглу Виктор ада-иезиниң ажыл-херээн уламчылап чоруур.
Ш. КҮЖҮГЕТ.
Чуруктарны ТР-ниң Арга-арыг болгаш агаар-бойдус курлавырларының ажыглалының яамызының социал четкиде арнындан хоолгалаан.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn