Чоокта чаа сентябрьның кааң аяс хүннериниң бирээзинде найысылалда Аныяктар сесерлиинге «Арыг Тывам» деп экологтуг фестиваль болуп эрткен. Тывада бир-ле дугаар болуп турар солун хемчегни сонуургап четтивис. Кайгамчык чараш карак чылчырыктаар күскү хүнде сесерликтиң төвүнде фестивальга киржир дээн улуг-биче чон чыглып келген.
«Транспорттуг хандырылга болгаш төлевилел» (ТСП) күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгези «Арыг Тывам» деп Тывада бир-ле дугаар болган экологтуг фестивальдың организакчылары болду. Сесерликтиң девискээринде аңгы-аңгы черлерде столдарны элээдилер долганып чоруп турлар.
Стол бүрүзүнде аңгы-аңгы бөлүктер фестивальга келген чонга чамдыктары тайылбыр ажылы кылган, оюннар ойнаткан, өскелери мастер-класстар көргүзүп турлар. Оларның бирээзи Тываның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Арат-оол Бегзи. Ол бичии уругларга дой-биле канчаар ажылдаарын көргүзүп, өөредип, мастер-классты организастап тур. Уруглар маңаа дойдан кандыг-даа кылыгны кылып болур. Уран чүүлге сонуургалдыг оолдар, уруглар мастерни долгандыр үглепкен сонуургаан айтырыгларын салып турлар.
ТывКУ-нуң төөгү факультединиң ийиги курсчузу Аялга Хурагандайның дыңнатканы-биле алырга, олар бөгүн чаңгыскурсчулары-биле волонтёрлап чедип келген. «Бис кезек чаңгыскурсчулар фестивальга келген уругларга даштарга чуруттунарын көргүзүп тур бис. Уруглар уран чүүлдүң бо хевирин аажок сонуургап турлар. Калбак дашка чуруп алган чуруун алыксаар болза, ап база болур, бир болза маңаа арттырып каар болза, база ажырбас» – деп, Аялга Хурагандай чугаалады.
Дыка хөй кижи чыылган бөлүкке чоокшулап кээримге, тыва быштактың амданныг чыды думчуумга хап келди. Бир кижи стол кырында чаа эскен тыва быштактың суун сыскап тур, чамдык улус тырттырган, өскелери быштакты үүрмектей кескен, бир чамдыы тускай шиштер туткулапкан быштакты шиштеп чип, амзап турлар. Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый продукциязын бүдүрер болгаш болбаазырадыр технология кафедразының доцентизи Ольга Бондаренко чыылган чонга тыва быштак кылырының мастер-клазын эрттирип тур.
«Тыва быштакты канчаар кылырын элээдилерге көргүстүвүс. Уруглар боттары холу-биле кылгаш, амзааш, аажок өөрүп турлар. Олар бисти боттарының школазынче чалады. Чалалга ёзугаар Кызылдың школаларынга тыва быштак кылырының мастер-класстарын көргүзүп, үнүүшкүннерни организастаарынга белен бис. Чаңгыс бо удаада эвес, а удаа-дараа шак мындыг мастер-класстарны янзы-бүрү массалыг хемчеглер үезинде организастап турар бис. Тыва быштак кылырын көрүп, өөренип алыксап турар улус бар болза, бисти чалап болур силер. Күзелдиивис-биле баар бис»– деп, Ольга Бондаренко чугаалады.
ТывКУ-нуң ийиги курузунуң студентилери янзы-бүрү даштарны делгээн столунга келген школачыларга кайда кандыг даштар чыдарын, кайыын ап турарын чугаалап берип турлар. Даштарның кандыызы-даа бар: ак-көк, сарыг, хүрең, кара, ала дээш оон-даа ыңай.
ТывКУ-нуң дөрткү курузунуң студентизи Айнеш Моңгуштуң чугаалааны-биле алырга, школачыларга Тываның картазының пазлын чыыр оюнну эрттирип турарлар. Бичии уруглар улуг сонуургал-биле ойнаан. Ук оюнга уттурбайн ойнаар дизе, Тываның картазын кончуг эки билир болуру чугула. Бир эвес шак бо оюнну уруглар, оолдар үргүлчү ойнап турар болза, оларның география талазы-биле билии хөй болуру чугаажок.
Ажы-төл аразында башкылар база бар. Өөреникчилери-биле келген башкыларның аразындан Кызыл хоорайның 3 дугаар школазының башкызы Сайзана Сат экологтуг фестивальда киржип келгенин чугаалады:
– Бөгүн бо болуп турар хемчегде эко угланыышкынныг 4 «В» клазым-биле школавыс адын камгалап чедип келдивис. Клазывыста 9, 10, 11 харлыг оолдар, уруглар бар. Мастер-класстарны өөреникчилерим дыка сонуургап киржип турлар. Удавас эко-квест эртеринге белеткенип тур бис. Фестивальга киржир дээш, баш удур чагыг киирип турдувус. Бо класстың угланыышкыны-ла ол – экологтар. Экологияга хамаарышкан дыка хөй акцияларга удаа-дараа киржип турар бис. «Енисейни кадагала!» деп акцияга, ол ышкаш хоорайга маргылдаалар болурга-ла, идепкейлии-биле киржир-дир бис. Ырлаар, асфальтыга чуруур, пазл чыыр дээш аңгы-аңгы мөөрейлерге киржиринге 4-кү классчылар белен бис. Командавыс ады «Ногаан патруль», кыйгырыывыс: «Арыг арга, арыг хөөл- бек – тиилелгелер бисти манап турар!».
«Арыг Тывам» деп экологтуг фестиваль Тывада бир дугаар эртип турар дээрзин эгезинде сагындырдым. Бир дугаар хемчегни «Транспорттуг хандырылга болгаш төлевилел» (ТСП) күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгези шенеп эрттиргени бо. Оларның кол сорулгазы – арыг девискээрни чедип алыры. Аныяк салгалды экологияга амдыгааштан тура өөредири, чаңчыктырары дээрзи билдингир. Дараазында чылдарда «Арыг Тывам» деп фестиваль чүгле Кызыл хоорайның девискээри-биле кызыгаарланмайн, а бүгү Тываның чурттакчы чонунуң кичээнгейин хаара тудар дээрзинге эрттирикчилер идегеп турар.
«Транспорттуг хандырылга болгаш төлевилел» КУБ-туң директору Юрий Токмашев фестиваль чүгле аныяктарга эвес, а бүгү чонга ажыктыг болур дээрзи чугаажок деп демдеглээн.
«Аныяктарга болгаш школачыларга шенелде фестиваль эрттирер бодал биске төрүттүнген чүве. Бо төлевилелди шенеп көөр деп шиитпирлээн чылдагаанывыс болза, республикада ындыг хевирлиг хемчеглер шуут чок.
Шенелде хемчег чедиишкинниг эртип турары бо. Алызы барып, эки үре-түңнелдиг болур дээрзинге бүзүрээр мен. Ынчангаш фестивальды бүгү республика деңнелинге чедир көдүрер бис. «Арыг Тывам» фестиваль, бирээде, аныяк-өскенниң экологияга хамаарыштыр билиин бедидер, ийиде, сагыш човаачал чорукка өөренир, үште, бокка хамаарыштыр билиглери улгадыр» – деп, Юрий Токмашев чугаалады.
Тываның күрүне университеди, Аныяктар фронтузу, Кызыл хоорай чагыргазы, Арга-арыг яамызы дээш оон-даа өскелер «Арыг Тывам» фестивальды эрттиреринге эмеглешкен дээрзин сагындыраал.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn