Башкы – амыдыралдың узун оруунуң айтыкчызы, сургакчызы, кандыг-даа эртемнерниң доңун чежер каңнакчызы. Аңгы-аңгы эртемнерге сонуургалды, мөзү-бүдүштүг аажы-чаңга кижизидилгени бир-ле дугаарында башкы кижи хевирлеп, делгем орукче баштайгы исти ажыдар. Башкы эң-не хүндүткелдиг, буян-чолдуг мергежилдерниң бирээзи.
«Чон караа көскү» дижири дег, башкының чымыштыг мергежилинге бердинип, бүгү назынында чоннуң ажы-төлүн өөредип-кижизидип, ак сеткилдии-биле бараан болуп ажылдап чоруур башкыларның саны эвээш эвес. Оларның аразында башкылаашкын ажылынга сагыш-сеткилинден бердинген, быжыг туруштуг, 50 ажыг чылдар дургузунда школа ооң ийи дугаар бажыңы болган Тывавыстың база бир шылгараңгай башкы мергежилиниң хоочуну, чазык шырайлыг, эрес-шоваа, орус дыл, чогаал башкызы, РФ-тиң ниити өөредилгезиниң хүндүлүг, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның улустуң башкызы, Барыын-Хемчик кожууннуң хүндүлүг хамаатызы, «Башкы мергежилинге бердингени» деп хөрек демдээниң база кожууннуң 100 чылдаан юбилейлиг медалының эдилекчизи, Россияның болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү Делгермаа Конгаровна Монгушту хүндүткел, чоргаарал-биле солун арнынга таныштырайн.
«Куш уялыг, кижи чурттуг» дээр болгай, ооң өскен-төрээн чашкы шааның эрткен чери Барыын-Хемчик кожууннуң көктүг-шыктыг Хөнделеңниң Үстүү-Хову деп черге 1950 чылдың кыштың башкы айында декабрь 28-те, ада-иезиниң хөй ажы-төлүнүң дун уруу болуп төрүттүнген. Ол хүн чыккылама соок турган деп ада-иези сактыр турган. Авазы уруун роза деп кып-кызыл, чараш чечекке дөмейлеп адап алыксаан, хинин кескен тудугжу хелиң ирей Делгермаа деп ат-биле адаан.
Авазын Докпай Самбаевна Күжүгет дээр. Ол аажок ажылгыр, ажы-төлүнге ие кижиниң чылыг, чымчак эргеледиг чагыг-сөзүн берип, эртем-билиглиг кижилерге чедирип каан. Ачазы Конгар Айыжыевич Күжүгет аныяандан эрес-кежээ, хол куруг черле олурбас, бир-ле ажылды кылган турар.
Делгермаа Монгуш Кызыл-Мажалык школазын чедиишкинниг дооскаш, Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң орус дыл, литература салбырынче дужаап алган. Аныяк, чалыы, студент чылдарында химия, биология салбырынга өөренип турган, Алдан-Маадыр суурдан бөдүүн, топтуг-томаанныг Александр Моңгуш-биле найыралдажып, чоорту ынакшылдың изиг тевиинге алзып, өг-бүле туткан. 33 чыл иштинде кады эптиг, демниг, деткижип чурттааннар. Башкы ажылынче шымнып кирген үези каас чараш Тожу кожууннуң Адыр-Кежиг суурнуң школазындан эгелээн. Дун уруу Ай-Суу база аңаа төрүттүнген. 1980 чылда амыдыралының аайы-биле Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалыкче көжүп келгеш, ол школага 50 ажыг чылдарның нүүрүн көрүп, башкының амыр эвес ажылында бо хүннерге чедир ажылдап чоруур. Амгы үеде Кызылдың чаа туттунган школаларының бирээзи 18 дугаар школада орус дыл, чогаал башкылавышаан, доозукчу 11 класстың удуртукчу башкызы болуп, өөреникчилери-биле быжыг харылзаалыг, ак-кара чокка чугаалажып, оларын деткип, ажылдап чорууру чоргаарал.
«Ада-ие — башкы — өөреникчи – ожуктуң үш дажы дег, олар-биле харылзажырынга чаа шагның аргалары бар апарганынга өөрүүр-дүр мен. Ол башкы кижиге үе камнап алырынга дыка дузалыг. Башкының өөреникчизиниң бүзүрелин чаалап алыры – ажылының бир кол дүлгүүрү ол. «Кичээл — башкының ниити башкылаашкын культуразының көрүнчүү-дүр» — деп, улуг педагог В. Сухомлинский чугаалаан болгай. Мынча чылдар иштинде чеже өөреникчилерни доостурбаан дээрил! Амыдыралдың делгем оруунче үдээн өөреникчилерим-биле өөрүшкү, муңгаралды-даа деңге үлежип, бо хүннерге чедир сырый харылзаавыс үспейн чоруур бис. Байырлалдарда суг бо-ла долгагылаар, чамдыктары бажыңче-даа кээрлер-дир.
Кажан-даа чедип алган чедиишкиннериңерге тогдунмайн, улам-на бурунгаарлаарын кызыдыңар. Амдыызында аныяк, күштүг, шыырак, омак-сергек чорааш, кижилерге эвилең-ээлдек, экини кылырынче далаш» деп аныяк башкыларга чагыым мындыг.
Эки-ле ажылдап чораан-дыр мен деп тура-соруум улам бедип, бодумга мактал түңнелди-даа үндүре бээр-ле-дир мен. Боду-ла кызымак, чүткүлдүг болза, «Күзээнин чедер, сураанын тывар», күзелим чедип алганымга омаам хайнып, 50 чыл ажыр ажылдааш, башкы дег буянныг мергежил чок деп чүвени бодум кежимге көрүп билдим. Амыдыралымның бүгү кезиин аңаа бараалгаан мергежилимге черле хомудавас мен, назыным дөгээн-даа болза, улам-на базымнарым шала дүрген, холум дыңзыг, сагыш-сеткилим чиик сергек, бичии чүрээм соп-ла чорза, шүлүк-ырым, ажыл-ижим холдан салбайн, бедик көдүрлүүшкүннүг школамче чоруптар-дыр мен» — деп, башкы чоргаарал-биле өөрүшкүзүн үлежир болду.
Өөреникчилери-биле сырый харылзаалыг башкының бижээн одуруглары:
Сургуул чораан хөглүг үе
Шуудап дүрген эрткен-даа бол,
Аравыста харылзаавыс
Ам-даа хевээр чылыг арткан.
Араңарда кандыг-даа иш
Аайлап-баштап чоруурлар хөй,
Аңаа бөгүн чоргаарланып,
Амыравас аргам чок-тур.
Башкының чымыштыг бачым, чай чок ажылы-биле чергелештир черле дыл, чогаал башкызы база хөй номчуттунар болгаш Делгермаа Монгуш шүлүк бижииринге ындындан-на хандыкшылдыг.
Чырыкче шүлүктериниң бирги чыындызы, бодунуң чурттап эрткен амыдыралы, өскен-төрээн чери, чоок кижилеринге, эш-өөрүнге тураскааткан «Айдың дүне ыржым өттүр» (2021) деп ному үнген. 2019 чылда Россияның энциклопедиязынче «Родина у нас одна» деп эссези кирген. Өскен-төрээн Барыын-Хемчик кожууннуң 100 чыл оюнга «100 чыл болган юбилейиң чүрээвисти чүглендирди» деп шүлүктериниң чыындызы сырынныг аялгаларга өпейледип, ырлар болуп, чырыкче үнген, ол башкыга чогаал талазы-биле эгээртинмес улуг дүжүттү ажаап алганы-биле дөмей болган.
Делгермаа Конгаровнаның ажыл-ижиниң дугайында кады ажылдап турар эш-өөрү бедик үнелелди берип турарлар. Ол кичээлдерин башкылаашкынның чаа технологияларын ажыглап, янзы-бүрү хевирлерге эрттирип, бодунуң арга-дуржулгазын тарадып, идегелдиг сүмелекчи, дагдыныкчы болуп чоруур. Шилип алган мергежилинге ынак, харыысалгалыг болуру чугула. Үениң тевиинге алзып, чаа ажыдыышкыннарже чүткүлдүг, сонуургак болуру чугула. «Багай башкы шын чүүлдү катап өөредир, а эки башкы ону тыварынга өөредир» деп сураглыг педагог А. Дистервергтиң угаадыглыг сөстери бар болгай.
Бичии чүрээм соп-ла чорза...
Чеже-даа мээң назы-харым
Четтирбейн немешсе-даа,
Черле аңаа хомудавайн,
Сергек, омак болуксаар мен.
Арын-баштың сыгыглары
Аай-дедир шыйдынза-даа,
Ам-даа баштак, өөрзүрек,
Анаа эвес үрен ийик мен.
Эштеримге дужуп келгеш,
Эрес, омаам хайныгып кээр.
Эрткен чырык чуртталгавыс
Эрээн-каазын хөөрежир бис.
Азарганчыг бичии чүрээм
Ам-даа дыңзыг соп-ла чорза,
Адак-бышкак чиик-сергек,
Аян ырлыг, хөглүг чурттаайн.
Д. Монгуш.
Чонунга хүндүткелдиг, салым-чаяанныг, делегейже делгем көрүштүг, узак угаанныг, уран-чечен сөстүг башкывыстың амыр эвес эрткен оруктары, балалбас ис болуп, ам-даа херии болзун!
/ И.Д. ООРЖАК,
тыва дыл чогаал башкызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15