Россияның студент отрядтар хүнү – февраль 17-ниң бүдүүзүнде, февраль 14-те, аңгы-аңгы чылдарда Бүгү-эвилелдиң студент тудуг отрядтарының кежигүннери болуп, чурттуң экономиктиг сайзыралынга үлүүн киирип, чалыы үезиниң кыптыккан күчү-күжүн хоорай-суурлар тудуунче киириштирип чораан комсомолчулар Тываның Коммунистиг партиязының баштаар чериниң оран-савазынга чыглып байырлааннар. Назы-хары алдан ашкан-даа бол, чүректери чалыы, сагыш-сеткили чиик-сергек, «көрбээн чүвези чок, көдүрбээн хөнээ чок» хоочуннар Тываның аңгы-аңгы булуңнарындан чыглып келген.
Хоочуннар-биле кады амгы үениң комсомолчула- ры – партияның чалыы кежигүннери – найысылал школаларының өөреникчилери, байырлыг хемчегге улуг сонуургал-биле киришкен.
1960-70-80 чылдарда Тыва АССР-ни төлээлеп турган шалыпчы күш-ажылчы коллективтер: студентилерниң «Аяс», «Белек», «Фестиваль» тудуг отрядтарының кежигүннери – дүвүренчиг чалыы назынын сактып, кайы хоорайга кандыг тудуглар кылып турганын, Волгоград облазынга ногаа ажаап турганын амгы салгалга таныштырып, ал-боттарының аразында база ынчангы ол адаан-мөөрейи хевээр-ле чарышпышаан хевээр. Отряд аайы-биле үнүп кээп, ал-боттарын таныштырып, кым кандыг хүлээлгелиг турганын, кайы объектилерге ажылдап турганын бирден бир чок таныштырып турду. Олар Тывавыстың иштинден безин Шагаан-Арыг, Ак-Довурак хоорайларның таваан салчып, көдээ суурларның школаларын, эмнелгелерин, даг-дүгү, кобальт комбинаттарының ажыттынып келгени-биле Ак-Довуракка, Хову-Аксынга хөй аал чурттаар бажыңнарны тутчуп турган болду. Көдээ ажыл-агыйның сайзыралынга үлүүн киирип, дүжүт ажаалдазынга чылдары-биле бараан болуп, чылдың түңнелдери-биле тиилеп, шаңнал-макталдарны ап турганын дүүн чаа дег сагындылар. Студентилерниң тудуг отрядтары өөредилгеден дашкаар хостуг үези – чайгы айларда чаа ажылдапкаш, алган акшалары-биле акы-дуңма социалистиг даштыкы күрүнелерже: Венгрия, Чехословакия, Польша болгаш Совет Эвилелиниң маадыр-хоорайларынче экскурсиялаары чаңчыл бооп турганынга, аныяанда дыка хөй чаа черлерни көрүп, делегейни эргип чораанынга чоргаарланып турдулар.
Чылыг сактыышкыннар соонда идепкейжилерге РФ-тиң Коммунистиг партиязының Төп комитединиң «Тываның революсчу аныяктар эвилелиниң 100 чылы» тураскаалдыг медальдарын тывыскан.
Хемчегниң ийиги кезээнге амгы үениң чидиг айтырыгларының бирээзи болур ажы-төлдүң күш-ажыл кижизидилгезин сайгарып чугаалашкан. Уругну ажылга өөредирде, өг-бүле кижизидилгезинден, айбыдан эгелээр деп хоочуннар чугаалашкан. Бөгүнгү хоорай уруглары биле ынчангы ажылчын өг-бүлелер ажы-төлүнүң аразында тургустунуп келген улуг ылгалды өг-бүлеге адазы, иези болгаш өске-даа улуг улузу эдер болза эки деп түңнелге келген.
Хемчег аяк шайны аартавышаан, үрде көрүшпээн эжишкилерниң шөлээн, хостуг хөөрежи-биле төнген.
Чай аразында чалыы комсомолчулар-биле чугаалаштым. Амгы үениң комсомолчулары бистиң үениң хөрек демдектерин (значоктарны) эдилеп чоруур болду. Чырыткылыг келир үени тургусчуп, кем-херек үүлгедиишкиннери, чурум үрээшкиннери чок кылдыр ажылдаарынга шак мындыг хөй-ниити албан черлери дыка ажыктыг деп Кызылдың 1 дугаар М. Бухтуев аттыг школазының өөреникчизи Даниил болгаш 20 дугаар школаның өөреникчизи Виктория бодалын үлештилер. Батый Дамдын-оолду эң эки удуртукчу деп олар санап турар. Бөгүнгү байдал-биле амгы үениң комсомолчуларының саны хүнден хүнче немежип турар. Олар хостуг үезин чөптүг ажыглап, волонтёрлар шимчээшкининде идепкейлиг киржип турар. Тускай шериг операциязында дайынчыларга камгалал четкилерни өрүп, боттарының үлүүн киириштирип турарын чугааладылар. А студентилерниң тудуг отрядтарынга хамаарышкан хемчегни улуг сонуургал-биле көргенин, бедик көдүрлүүшкүннүг, сагыш-сеткили чалыы хевээр чурттуң патриоттарының бо хире хөй кылдыр чыглып келгенин, оларның сактыышкыннарын, ыр-шоорун магадап ханмаанын мурнун былаажып хөөреп бердилер. Чеже-даа амгы үении-биле кеттинген, ужу-бажын эдип алганы ынчангы пионерлер, комсомолчулардан ылгалдыг бол, үзел-бодалы бистиң үении-биле дөмей чаа салгал өзүп олурар-дыр. А совет үеде диңмиреп чораан аясчылар, белекчилер, фестивальчылар социал четкилерде бөлүктерин тургуза шаап алган, салаа базып, бот-боттарын четчележип, «азып» чоруурларын киир «чедип», ажаанзырап-ла эгелээннер эвеспе. Тура-соруу быжыг, күш-шыдал үезинде хевээр совет комсомолчулар шак мынчаар каттыжып келирге, та кандыг чаа үүле-херек бүдер ыйнаан. Бирээни кылза хөңнү, чүгле эки сеткил-биле деткиир апаар.
Студентилерниң тудуг отрядтары – ССРЭ үезинде дээди, ортумак болгаш профессионал эге өөредилге албан черлериниң студентилеринден эки тура-биле тургустунган түр үениң ажылчын коллективтери. Оларның киржилгези-биле БАМ (Байкал-Амур магистралы), КамАЗ (Камскының автомобиль заводу), Саян-Шушенск ГЭС-и, КАТЭК (Канск-Ачинскиниң одалга-энергетика комплекизи) болгаш Усть-Илимск, Братск дээн чижектиг чаа-чаа хоорайларны тудуп үндүрген.
Бир дугаар студентилерниң тудуг отрядын М.В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединиң физика факультеди тургускан. 1959 чылда 339 физик-студентилер ССРЭ-ниң Соңгу-Казахстан облазының Булаев районунуң Кур-Чер (Целина) деп черже аъттаныпканнар. Студентилерниң тудуг отряды аңаа чай дургузунда 12 чуртталга бажыңын, бызаа кажаазын, куш болгаш азырал тоолайлар кажаазын тудупканнар.
Студентилерниң тудуг отрядтарын тургузар дугайында бир дугаар шиитпирни 1958 чылдың октябрь 13-те МКУ-нуң физика факультединиң комсомолчуларның IX отчёт-соңгулдалыг конференциязынга хүлээп алган.
Совет үениң студент тудуг отрядтары 1959-1991 чылдарда көскү ажылдарны кылган.
Амгы үеде Россияның студент отрядтары (РСО) база ажылдап турар. Ол 2004 чылдың февраль 17-де тургустунган.
РСО аңгы-аңгы угланыышкыннар-биле ажылдап турар: тудугжулар отрядтары, башкылар отрядтары, демир-оруктарда пассажирлер-биле ажылдаар үдекчилер отрядтары, кафе, ресторан, турисчи комплекстерге ачы-дуза көргүзер сервис-отрядтар, көдээ ажыл-агый отрядтары, эмчилер отрядтары.
/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган болгаш интернет четкизинден хоолгалаан чуруктар.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
