Август 1-де «Победа» спорт-культура төвүнге аныяктарның четтикпейн манап турганы «Азия төвүнүң Даңгыназы болгаш Тажызы – 2026» деп мөөрей диңмиттии-биле болуп эрткен. Мөөрей бо чылын делегей чергезинче үнүп, Мурнуу Кореядан болгаш Россияның аңгы-аңгы хоорайларында өөредилге черлериниң студентилерин хаара туткан. Чаңчыл ёзугаар баштай тус черлерге эрткилээн муниципалдыг чаданың тиилекчилери киришкен.
Ниитизи-биле 12 эжеш даңгына, тажы ол кежээни каастап, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин доюлдуруп, бичии-даа девидеп, сүрээдевейн, боттарын хостуг алдынып, салым-чаяанын бараалгаткан. Олар кымнарыл?
Мурнуу Кореяның төлээлери Начын Ооржак биле Алдын-Сай Куулар, Красноярскының төлээлери Таңдаш Чооду биле Байыр Доржу, Москваның төлээлери Анюта Сувак биле Айюш Хертек, Абаканның төлээлери Чодураа Монгуш биле Ишин-Норбу Монгуш, Барнаулдуң төлээлери Алдын-кыс Ховалыг биле Алдын-Херел Күжүгет, Новосибирскиниң төлээлери Тензина Кыргыс биле Амит Ооржак, Санкт-Петербургтуң төлээлери Айза Седип биле Аян Куулар, Томскунуң төлээлери Хорагай Апан-оол биле Монгуш Сайыраш Монгуш, Кемеровонуң төлээлери Ай-Суу Монгуш биле Байынды Ондар, Красноярскының 2 дугаар төлээлери Александра Дупшун биле Шойгу Буурулдай, Кызылдың төлээлери Онзагай Тоспан-оол биле Джинба Норбаа, Кызылдың 2 дугаар төлээлери Алдын-кыс Идам биле Артыш Баанай олар-дыр.
Мөөрейниң башкарыкчылары киржикчилер болгаш залда көрүкчүлер аразында харылзааны тудуп, бедик деңнелге эрттирген. Тываның аныяктар херектериниң талазы-биле сайыттың хүлээлгезин күүседип турар Субудай Оюннуң даргалааны жюри кежигүннерин томуйлап каанынга көрүкчүлер таарзынып, таныштырарга, диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле олуттарынче үдээн. Мода болгаш костюмнуң үлегерлиг «Он-Кум» театрының удуртукчузу, Тываның уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Андрей Неверицкий, Тыва Республиканың 2025 чылда Даңгыназы Оргаадай Кыргыс, Сеулга болган «FACE of Asia-2023» XVII Делегей чергелиг мөөрейниң гранд-финализи, ТОП-10 Азияның тергиин модели, «Мисс Россия – 2023», «Вице-мисс монгольских наций - 2024» аттарның эдилекчизи, 2025 чылда Новосибирск облазының студентилериниң аразынга болган чараш кыстар мөөрейиниң тиилекчизи, Дубайга болган мода көргүзүүнүң киржикчизи Ариана Ахметова, «Этноподиум» Евразия дизайнерлериниң ассоциациязының кежигүнү, «Скифтер» мода болгаш танцы театрының үндезилекчизи болгаш удуртукчузу Ай-Даш Сат, Тываның хөгжүм уран чүүлүнүң болгаш концерттер организастаар талазы-биле специализи, Россияның культура ажылдакчызы Аңгырак Ховалыг олар мөөрейниң чада бүрүзүн 10 баллдыг үнелээшкин аргазы-биле шиидип, түңнелдерни үндүрген. Бо чылгы мөөрейниң деткикчилери кылдыр эвээш эвес албан черлери, хууда сайгарлыкчылар киришкен.
Мөөрейниң эгезинде 24 киржикчи шупту танцылап үнүп келген. Баштайгы чаданың эгези-ле ол. Кымның кайы хире ээлгирин, шимченгирин, мага-бодун хөгжүм аайы-биле шын башкарып билирин, базымнарын санга дүүштүр шын кылырын, хүлүмзүрүүн, зал-биле харылзаа тудар энергиязын дээш-ле, кижи билбес, бүгү тала-биле жюри кежигүннери сайгарып каапканы чугаажок. А бөдүүн көрүкчү чүгле магадап, чарашсынып көөрүнге өй болгай. Ниити танцының соонда эжеш киржикчилерни дугаарының аайы-биле адап үндүргеш, ал-боттарын кысказы-биле таныштырар арганы берген. Маңаа кезек үеде чаңчылчып, таңмаланы берген турган кажан, каяа төрүттүнген, кайда өөренип турар, кайы аймактың уруу, оглу деп чүүлдер, төлээлеп келген хоорайын алгап-мактай кааптар таварылгалар көзүлбеди. Үе ынчап барган-дыр деп эскердим.
Ийи дугаар чадазында тыва национал хептер көрүлдези болган. Ол дег чараш, онзагай, бот-боттарынга дөмейлешпес, катаптанмас, кайгамчык овур-хевирлер кайда боор. Ёзулуг-ла тоол оранынче кире берген-биле дөмей. Шынап-ла, сактырыңга, оран-таңды ээлери тажылар, Курбустудан челээш кырлап бадып келген Караты-Хаанның алдын даңгыналары моорлап келгензиг. Оолдарны көөрге, түрлүг, чоргаар, экер-эрес, дидим сорук сиңген дайынчылар-ла. А кыстар дээрге артындан көөрге, ай херелдиг алдын, мурнундан көөрге, хүн херелдиг хүмүш даңгыналар, тажыларның каш-каш маадырлыг чоруктар кылып чорааш, чаалап алыры мерген угаан биле бойдустуң каазы сиңген амыдырал чечектери. Киржикчи бүрүзүнүң кеткен хевиниң авторларын – Тываның сураглыг дизайнерлерин башкарыкчылар чарлап таныштырган. Бо мөөрейге Вячеслав Донгактың, Андрей Неверицкийниң, Ай-Даш Саттың, Юлия Хирбээниң, Аржаана Иргиттиң, Аяна Сааяның, Алдынай Онгар-оолдуң, Аржаана Салчактың чаяап кааны чараш хептери-биле киржикчилер чүмненген.
Үш дугаарында мөөрей киржикчилери салым-чаяанын бараалгаткан. База-ла чурттап эртип турарывыс үениң агымы-ла боор: чаңгыс-даа ырлаар киржикчи чок болду. Тыва хөгжүм херекселинге боду ойнавышаан, хөөмей-сыгыдын бараалгадыптар тажы тывылбады. Ынчалза-даа видео каасталгалыг танцы-самны черле кижи кайгап ханмас. Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур хүрээлер болгаш ыдыктыг черлер чанынга тырттырып белеткенгенин мактавас аргажок. Делегей культуразын эки билири, чурттап эртип турарывыс төөгүлүг үелер аныяктарның күүседип турар танцы-самында көстүп турар. Чижээлээрге, бо чайын болган футболга Делегей чемпионадының ажыдыышкынында колумбий ыраажы Шакираның танцызы, делегейде сураглыг өлүм чок сылдыс Майкл Джексоннуң өскелерге дөмейлешпес овур-хевири, тускай шимчээшкиннери дээш-ле көрүкчүлерни сонуургадыр чүүлдер-ле хөй. Чуртталга, амы-тын дээш демисел болгаш өлүм дугайында кижини бодандырар сюжеттер бар. Ылаңгыя видео-чурукту танцызының аразынче киирип, көрүкчүлерни сырбаңнады кааптар кылдыр тургузуп кааны чалыы салгалга дыка солун болганы чугаажок. Дүңгүр туткан хамнар-даа азалардан аныяк кысты камгалап ап турар. Мистика болгаш фэнтези элементилерин ажыглавышаан, көрүкчүлерниң сонуургалын оттурар оралдажыышкыннар иле. Черле ынчаш танцы бүрүзү бодунуу-биле онзагай. Ооң кижизидилгелиг уткалыы кандыгыл, ындыг көргүзүглер херек бе, херек чок бе деп чүүлдү жюри кежигүннери сайгарып-ла олурган боор.
Дараазында чадазы – этноэлементилерлиг кайгамчык стиль, орустаарга, эпатаж: кижилерни кайгадыптар тывызык, хостуг, хөй-ниитиниң дүрүмнеринге чагыртпас, аңаа удурланышкак, бөдүүнү-биле чугаалаарга, «карактар уштунар», «кижи кайгаар, ыт сыгырар» овур-хевир. Бир дугаар Мурнуу Корея төлээлери Начын Ооржак биле Алдын-Сай Кууларның залдан мотоциклге Тыва биле Кореяның туктарын киискидип алгаш халдып кирип келгенинден эгелээш, 12 дугаар киржикчилерге чедир зал диңмиттелдир адыш часкап, сыгырып, курайлап чаңгыс тыныш-биле көрүпкен.
Дараазында ийи чадазында киржикчилерниң дурт-сынын болгаш кежээки хевин үнелээн. Маңаа онзалап демдеглексээр чүүл организакчыларның эки белеткели болду: уругларның-даа, оолдарның-даа эштип кедер хевин чаңгыс аай өңнүг кылдыр таарыштырып кааны. Эң баштайгы танцызында база-ла чаңгыс команда, бир баг кылдыр көстүр дөмей хептер онзаланды. Кежээки хеп мөөрейинге кыс уругларның янзы-бүрү хевирлиг чараш платьелерин-не сонуургаар боор бис деп бодааным кайда чүвел, оолдарның костюмнары уруглардан дудак чок чараш болду.
Чаңгыс эп-сеткилдиг команда кылдыр көзүлзе-даа, мөөрей черле мөөрей болгай: шыырактары шылгарап, тиилеп үнер, чамдыктары кайы-бир адырга кымдан артык тергиидеп, тус-тузунда аттарга төлептиг болур. Өңгүр, чырык, диңмиттиг хемчегниң тиилекчилери болуп, «Азия төвүнүң даңгыназы– 2026» атты Томск хоорайның төлээзи Хорагай Апан-оол биле «Азия төвүнүң тажызы–2026» атты Барнаулдуң төлээзи Алдын-Херел Күжүгет бүзүрелдии-биле чаалап алганнар. I, II чергениң даңгыналары Онзагай Тоспан-оол биле Алдын-Сай Куулар болган. Оолдардан I, II чергениң тажылары Начын Ооржак биле Артыш Баанай болган. Арткан оолдар, кыстар жюриниң түңнээни-биле янзы-бүрү номинацияларга төлептиг болганнар.
Чалыыларга хөөннештирип алган көрүжүм мөөрейни тулган-дыр, кайгамчык-тыр кылдыр хүлээп алды. Ынчалза-даа төрээн дыл-биле холбашкан ажылдыг кижиге, меңээ, арай-ла дузу четпейн барды ышкаш. Сөс-биле ажыл барык чок болганы харааданчыг болду.
Улуг хемчегни эрттирген организакчылар, деткикчилер болгаш ажылдаан волонтёрларны мактавас аргажок. «Демниг сааскан теве тудуп чиир» деп үлегер домакты бадыткап кагды.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту ТР-ниң Аныяктар херектериниң талазы-биле яамының арнындан алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn