Сүт-Хөл ындында Чечектиг деп черге Бүдүү-Билир деп хам кадай чурттап чораан. Ол кадай чылгылыг, бай кадай чораан чүве-дир.
Бир хүн Бүдүү-Билир кадай хой саап олургаш, алгыра берген:
– Бо канчап турар оолдар боор. Ол сувай бени чылгыдан чара сывыртай бердилер! Ии-хоо! — дээш, кадай буду-биле соонче чылгы мал дег тепкиленген.
Удаваанда Бүдүү-Билир кадайның аалынга ийи оол, бирээзиниң буду кемдээн бо чедип келгеннер. Бир оолдуң будун мал тепкен, кемдээн дээннер.
– Силерни бүдүү билир кижи деп чугаа дыңнааш, чылгыдан бир сувай бени шенелде кылдыр тудуп турувуста, ол бе бо оолдуң будунга тепти, чүнү канчаар бис, угбай, бисти өршээп көрүңер, кадам – дижип, чалынганнар.
Бүдүү-Билир кадай аскак оолдуң будун көргеш:
– Довук чайылган-дыр, оол, ында берге чүве чок – дээш, оолдуң беге чая тептирип алган довуун эде суйбааш, чорудупкан. Ол оол анаа кылаштап чоруй барган.
Бо таварылганы дыңнааш, ол черниң беш-алды хире оолдары Бүдүү-Билир кадайны шенеп, хынаар деп дугуржуп алганнар.
Бир-ле хүн Бүдүү-Билир кадай олургаш:
– Чылгывыстан бир аскыр өөр чылгыны беш-алды оолдар чара сывыртай бердилер. Оларны баштай дүъштээн черинге дозуп көөр-дүр. Оон башка ырай бээрлер-дир – деп, кадай чугаалаан.
Чылгы сүрген оолдар бир черге кээп одагланганнар.
— Чылгымны салып көрүңер, оолда- рым – деп, дыт бажында бора куш кижигилештир чугаалап туруп берген. Оолдар бора кушту боолаар деп баарга, ол-ла дораан чаштына бээр болган. Чоруптарга, кады чоруптар:
– Чылгымны дедир салып көрүңер, оолдарым – деп-ле чоруур болган.
Оолдар чылгыны дедир оруунче салып чорудупкаш, Бүдүү-Билир кадайның өөнге келгеннер:
– Силерниң дугайыңарда чүве дыңнааш, шын-мегезин хынаар, көөр дишкеш, шенеп турдувус, угбай. Багай чүве бодавайн көрүңер, мал-даа оорлаар диведивис, бисти өршээп көрүңер, кадам – деп, оолдар чугаалап олурганнар дээр чүве.
/ “Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары” номдан алган.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12