| Туберкулёзка удур демисел айы |
Туберкулёз – эмнээриниң орнунга болдурбазы дээре берге халдавырлыг аарыг. Сураглыг эртемден Роберт Кохтуң чугаалааны-биле “Туберкулёзту соксадып база ооң нептерээрин болдурбас дизе, чүгле кажан кижи бүрүзү туберкулёз дугайында эки билирин болгаш аарыгны болдурбас талазы-биле билиглерин хүн бүрүде ажыглаар болза, туберкулёз чавырлып болур”.
Чыл санында март 24-те Бүгү-делегейниң туберкулёзка удур демисел хүнүн эрттирип турарының ужуру, бүгү делегейде бо хүнге чедир кадык камгалалында нарын айтырыгларның бирээзи болуп артпышаан. Ынчангаш ниитилелдиң кичээнгейин туберкулёз аарыынче угландырары – кол сорулга.
1882 чылдың март 24-те немец эртемден, эмчи Роберт Кох Берлинниң физиологтар ниитилелиниң хуралынга туберкулёз аарыының өөскүдүкчүзү – туберкулёз палочказын тыпкан дугайында илеткелди кылган. Эртемден бактерияны “Кохтуң палочказы” деп адаан. Туберкулёзтуң өөскүдүкчүзүн ажытканы – төөгүде ук аарыг-биле демисел кылдыр эң-не кол болуушкун болган. Туберкулёзту эмнээриниң талазы-биле шинчилелдер болгаш ажыдыышкын дээш, эртемден Роберт Кох физиология болгаш медицина талазы-биле Нобель шаңналын алган.
Ук ажыдыышкын туберкулёз аарыын узуткаар талазы-биле улуг идегелди берген. ХХ чүс чылдың 90 чылдарда Бүгү-делегейниң кадык камгалал организациязы шак бо аарыгны бүдүн делегей демнежип шиитпирлээр, эң берге аарыгларның бирээзи деп чарлаан.
Бо хүнде республикада туберкулёз аарыы нарын байдалда турза-даа, эвээш-биче-даа болза, сан-чурагай-биле эвээжеп турар. Туберкулёз дугайында чүнү билири чугула база чурттакчы чонга кандыг медээни чедирериниң дугайында Тыва Республиканың Туберкулёзка удур диспансериниң эмчилери тайылбырны берип турар.
Олег Кара-Монгуш, улуг эмчи:
— Туберкулёз дээрге эгезинден тура эмнетпес болза, хоочурай бээр халдавырлыг (чыпшынчак) аарыгларның бирээзи. Туберкулёзтуң нептередикчизи – каракка көзүлбес бичии микобактериялар. Олар онзагай быжыг каът-биле шыптынган, өске микробтарга деңнээрге, амы-тыны дыка быжыг, соокка-даа, изигге-даа белен өлбес. Элезин-довурак аразынга 4-5 айлар дургузунда, өл-шык, сериин черлерге 2-даа чыл иштинде “дириг” артып болур.
Республикада бо хүнде Туберкулёзка удур диспансерниң учёдунда 1079 кижи бар, оларның иштинден 900 ажыг кижи улуг улус, а артканы 100 ажыг кижи бичии уруглар. Ниитизи-биле туберкулёз талазы-биле эпидемиологтуг байдал-биле алырга, аарыг нарын болуп артпышаан, ынчалза-даа эвээш-биче-даа болза, эвээжеп турары бар.
Кижи канчаар аарый берип болурул? Ооң кол халдакчызы – аарыг кижи, ооң дүкпү-чараазында туберкулёз микобактериялары чоруур. Ажык хевирниң өкпе аарыг улус черже дүкпүрүп каарга, дүкпү кургай бээр, а микобактериялар довурак-доозун-биле агаарже үнүп, оон кадык улус ону тынып алыр. Ук аарыг агаар-дамды таварыштыр тараар болганда, аарыг кижи чөдүрүп, азырып, чугаалажып турар үеде микобактериялар чаштап тараар. Туберкулёзтан аарый бээриниң чылдагааны микобактериялар организмче катап-катап хөй санныг киргенинден база кижиниң ниити организминиң суларап кошкаарындан, тодаргайлаарга, иммунитеттиң кошкаанындан база хамааржыр.
Аарыг канчаар эгелээрил? Эгези кижиге билдинмес болур, грипп, бронхит аарыгларынга дөмей болуп болур. Ону илередип алыры белен эвес. Шаг төнер, ажылга туруучал, чемге хөөн чокталыр, дүнелерде деридер, арып эгелээр, ында-хаая баш аарыыр, мага-боттуң эъди улуг эвес изиир, баштай кургаг чөдүл, сөөлзүредир ириңниг чөдүл, хан дүкпүрүп эгелээр.
Аарыгны илередип, шинчип тывар аргаларынга чылдың-на флюорография эртери чугула, чүге дизе туберкулёзту эге чадада илереткенинден, эмнээшкинни эгелеп, үзе эмнедип болур магадылалдыг.
Алена Дондуп, фтизиопедиатр, ТР-ниң Кадык камгалалының штаттан дашкаар уругларның фтизиатр эмчизи:
— Туберкулёзтуң Кох палочказы даштыкы салдарларга туруштуг. Чөдүл, азырып-бышкырган үеде, безин аарыг кижи-биле чугаа үезинде, ооң чаштап турар дүкпүзүнүң бичии-бичии дамдылары муң-муң микобактериялыг болур. Уруглар ук микобактерияларлыг агаарны киир тынып, аарып болур.
Бичии кижини аарыгдан камгалаар дизе, чүнү канчаарыл?
1. Туберкулёз аарыг кижилер-биле харылзаалардан камгалаар.
2. Организмниң камгалал күштерин болгаш иммунитедин быжыглаар.
- Организмни арыг агаар быжыглаар болгаш, уруглар үр үениң дургузунда арыг агаарга турар ужурлуг.
- Дадыгыышкын иммунитетти болгаш нерв системазын быжыглаар.
- Белоктар, витаминнер-биле чогуур шын чемненилге организмче кирген инфекция-биле туржур.
- Думчуктуң соңгу хозу (носоглотка) (ангина, тонзиллит, гайморит), аъш-чем хайылдырар органнарның, бүүректерниң хуулуушкуннуг аарыгларның үе-шаанда эмнээшкини.
- Бичии уруглар чурттап турар бажыңнарны аштап-арыглаары чүгле саваң, сода, дезинфекция чүүлдери-биле шык арыглаашкын болгаш доктаамал ыяап-ла агаарлаашкын болур.
3. Бичии кижиниң организиминиң туберкулёзка удур туржурун БЦЖ вакцина-биле божудулга бажыңынга чаш уругнуң төрүттүнгеш, 5-6 дугаар хонуунда салыр, оон 7 биле 14 харлыында катап- таар – ревакцинация.
Уругларда туберкулёз халдай бергенин Манту пробазын салган соонда тодарадып болур. Манту пробазының “кадар” реакциязы болганда, фтизиатр эмчиниң консультациязы эргежок чугула. Эмчи аарыг халдаан азы халдаваан бе дээрзин тодараткаш, чугула профилактиктиг эмнээшкинни бижип бээр.
Бичии уругларга аарыг кижиниң аяк-савазын, орун-дөжек херекселдерин, идик-хевин, арыгланыр херекселдерин ажыглаары хоруглуг. Бо бүгүнү уругларның херекселдеринден аңгы шыгжаар болгаш хынамчалыг дезинфекциялаар.
Ада-иелер үстүнде сүмелерни ыяап-ла күүседи- ри – уругларны туберкулёз аарыындан камгалаарынга дузалыг. База ол ышкаш уругларга чылда 2 катап салыр Манту пробазындан ойталавазы чугула!
Айыр-Санаа Самбуу, эпидемиолог эмчи:
— Туберкулёз үезинде дезинфекция азы түңнел дезинфекция: чүнү билири чугула? Туберкулёз аарыының үезинде дезинфекция – аарыгны болдурбазының эң-не кол чадазы. Бажыңга туберкулёз дезинфекциязын бодунуң күжү-биле азы тускай дезинфекция чорудар албанны хаара тудар.
Туберкулёз – чурттакчы чон аразында калбаа-биле нептереңгей халдавырлыг аарыг. Аарыгга алзыычал болгаш аарыычал улуска бичии уруглар болгаш иммунитеди кошкак улус база хоочураан аарыглыг улус хамааржыр.
Аарыгның кол халдаар хевирлери:
- агаар-дамды;
- арыг эвес аяк-сава азы херекселдер таварыштыр (чемненгенде);
- туберкулёз аарыг аваның уруг сыртыы азы божудулга үезинде.
Сактып алыры чугула чүүл – туберкулёз бациллазы даштыкы хүрээлелге турумчуур болгаш бодунуң “күжүн” үр үеде арттырар. Ынчангаш оран-сава иштин дезинфекциялаары – аарыгны болдурбазының эң-не кол кезээ болур.
Сөөлгү үеде бактерияларның хөй-ле дезинфекция чүүлдерин шиңгээдип албазы демдеглеттинип турар. Аштап-арыглаарының чүүлдериниң шилилгезин тускай албан чери азы эмчиниң хыналдазы-биле чоруттунар ужурлуг.
Аарыгның кол халдавырлыг дөзү – долгандыр турар хүрээлелче аарыг кижиниң бациллаларының тарап үнүп турары болур.
Дезинфекцияның хевирлери. Түңнел дезинфекция дээрге халдавырлыг өөскүдүкчүнү узуткаарынче угланган хемчеглерниң каттышканы болур. Туберкулёз үезинде бажың иштиниң дезинфекциязын колдуунда аштаар өрээлдиң хевиринден хамааржып, аңгы-аңгы хевирлерниң бөлүктериниң химиктиг чүүлдери-биле чорудар.
Дезинфекцияның угланыышкынынга хамаарыштыр 2 хевир бар:
- ам чорудар;
- түңнел (заключительная).
Амгы бо чорудар дезинфекцияны аарыгның дөзү болур аарыг кижиниң бажыңындан дашкаар нептереп тараарын болдурбас сорулгалыг чорудар. Шак ынчаар аштап-арыглаар ажылды аарыг кижиниң чыдар орунунуң чанынга хүннүң-не кылыр.
Түңнел дезинфекция үезинде аарыг кижиниң харылзаалыг турган шупту херекселдерин аштап-арыглаар. Дүрүм ёзугаар шак ындыг дезинфекцияны чүгле айыттынган хемчеглерни чорудар дугайында чөпшээрелдиг тускай албан черлери чорудар.
Кандыг-даа таварылгада амгы бо чорудар база түңнел дезинфекциялар аарыг кижиниң диспансер учёдунда турар эмнелге чериниң хыналдазы-биле чоруттунар.
Автордан: Март айның дургузунда Туберкулёзка удур диспансерниң эмчилери туберкулёз аарыынга удур хемчеглер дугайында лекция-беседаларны туберкулёзка удур демисел-биле чарлаттынган айның дургузунда чорудуп турар. Кижи бүрүзүнүң кадыы бодунуң холунда.
Ол ышкаш диспансерниң шимчеп чоруур флюоромобильдери хоорайның аңгы-аңгы девискээрлеринге чонну хүлээп алыр дугайында дыңнадып турар.
Вавилин ээтпээ – 19.03.2025 ч., 10.00-15.00 шакка чедир.
Хоорайның оң талакы дачалар ниитилели – 20.03.2025 ч., 10.00-15.00 шакка чедир.
Хоорайның солагай талакы дачалар ниитилели – 21.03.2025 ч., 10.00-15.00 шакка чедир.
Арбат шөлү – 24.03.2025 ч., 09.00-16.00 шакка чедир.
Бодунга паспорттуг болур.
/ Валерия КОНГАР,
Республиканың туберкулёзка удур диспансерниң парлалга секретары.
Авторнуң чуруктары.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19