| Проза |
(Болган таварылгага үндезилээн чечен чугаа)
(Уланчызы. Эгези № 6 "Шында").
Машина даажы дыңналган. Шагдаалар халдып келгеннер.
Оларны уткуп:
– Мен силерже долгап турдум. Суму даргазы мен – деп, Биче Дагбазыкович чугаалаан.
– Демги кижи кайыл? – деп, капитан эргелиг шагдаа айтырган.
– Дөө ол чыдыр.
– Ооң дугайында силерге дыңнаткан кижи аан – дээш, капитан өлүг кижиже көрген.
– Аа... Суму чагыргазында шоочалап кагдым.
– Дезип чоруй барбас бе?
– Чок. Муңгаш өрээлде.
Бөдүүн хептиг, даштыкы хевири-даа шагдаазывас кижи фотоаппарат-биле өлүг кижини ол-бо талазындан тырттырып эгелээн.
Криминалист аныяк шагдаа оолга:
– Ам шывыын ап каавыт – дээрге, демгизи өлүг кижиниң кырында брезент шывыгны, ооң адаанда костюмну кыдыынче каапкан.
Ооң мойнун болгаш хөрээн бир-ле араатан амытан хемдип каапкан ышкаш, моюн биле хөрек эъди үзүк-чазык, сөөктери көскү, бажы чок өлүг кижини шагдаалар көрүп кааш, ол-ла черге көжүй берген ышкаш, кезек када шимчевейн, ыыт чок турганнар.
Криминалист баштай оңгарлы хонуп келгеш, хаваанда сысты берген дерин адыжының арты-биле чоткаш:
– Мындыг “портрет” кажан-даа чурукка тырттырып чорбаан мен – дээш, улаштыр ажылдай берген.
Бажы чок кижини, ооң чыдар черин, чоок-кавызын шагдаалар элээн үр шинчилээннер.
Капитан суму даргазынга:
– Лейтенант-биле кады чоруткаш, херечи кижини машинага бээр эккели- ңер – деп чугаалаарга, Биче Дагбазыкович биле шагдаа чорупканнар. Удатпаанда олар Чарый-оолду эккелгеннер.
– Бо кижини кажан, канчап көрүп кааныңны, меңээ айтып тургаш, чугаалап бээр сен аа – деп, капитан Чарый-оолга чугаалаан. – Бир эвес сен буруу чок болзуңза, девидээн-даа, корткан-даа херээ чок. Херечи кижи-дир сен.
Капитанның каржы эвес чугаазындан Чарый-оолдуң коргары намдап, сагыжы оожургай берген.
– Даң бажында каш шакта бажыңыңдан үнүптүң? – деп, истекчи айтырган.
– Чер чаа-ла чырып орган. Эртенгиниң дөрт шак ажа дүжүп турган боор оң, дарга.
– Бо кижиге канчап ужуражы бердиң?
– Чо-о-ок. Ужурашпадым. Бо кудумчулап “адресче” бар чыттым, чүс грамм садып алыр дээш.
– Канчап бо кижиге таваржы бердиң?
– Чо-о-ок. Таварышпадым. Кырынга кылаштап келген кижи-дир мен ийин. Дөө ол, чанында терек үнген бажың дужунга чоруп олурумда, ыттар бир-ле чүве үглеп турлар. Суурда ыттар көвүдээн, чамдыызы ызырар. Ыттар оруум аксында боорга, сезингеш, черден даштар дилеп тып алгаш, оларже дагжап, алгырарымга, тарай халчып чоруй бардылар. Чоокшулап келгеш көөрүмге, кижи болду. Кым арагалааш, ужуп кааны ол дээш, доңгайып көре бээримге – бажы чок. Кортканымдан салып ыңай болган чордум. Орталанып келгеш, корга-корга, катап кээп көөрүмге, бажы ылап-ла чок. Суму даргазының бажыңынче угаан-куът чок маңнап-ла каан мен.
– Херечилээниңер бадыткаттынгыже чедир силерни түр када тудуп алыр ужурлуг-дур бис – деп, капитан Чарый-оолга чугаалаан.
Лейтенант ооң холдарын кинчилээш, машина иштинче киирипкен.
– Бир эвес өлүг кижи бо суурнуң чурттакчызы болза, ону төрелдери хевинден танып каап болур – дээш, капитан бөлүк кижилерниң чанынга чеде бергеш:
– Төрели азы чоок кижизи эрткен дүне бажыңынга хонмаан хамаатылар силерниң араңарда бар бе? – деп айтырган.
Бир эр:
– Бар болбайн канчаар, чорук-херек чоруткан, малга сиген-ширбииш белеткеп турар кижилер бажыңнарынга хонмаан-на ыйнаан – деп, чөңгээлээн хөөннүг чугаалаан.
Капитан:
– Кандыг-даа чөптүг чылдагаан чокка – диген. – Бир эвес ындыг төрелдер бар болза, өлүг кижини көрүп, ону танып алыр апаар-дыр-ла. Ынчангаш мында амга чедир тур боор силер.
Чөңгээленген эр-даа, өске кижилер-даа ыыт чок турганнар.
– Ындыг кижилер бар бе? – деп, шагдаа база катап айтырган.
Кым-даа харыылаваан.
– Араңарда ындыг кижилер чок-тур – деп, капитан чугаалаан. – Истелге бөлүүнүң мурнундан дилег бар. Суурнуң чурттакчыларының аразынга чарны тарадып көрүңер. Чөптүг чылдагаан чокка эрткен дүне бажыңынга хонмаан кижилерниң төрелдери өлүг кижини кээп көрзүннер.
– Болардан дуза эреп! – деп, криминалист өжегерээн ыыткыр хыйланган. – Аазатпайлар ышкажыл!
– Суурну машиналыг кезий халдып, ыыткыр чарла, лейтенант – деп, капитан чугаалаан. – Өлүг кижилер сөөртүр тергени адырып каавыт, ону көргеш, улус улам коргуп, келбейн баарлар.
– Мындыг үзүк-чазык мага-бот көргеш, чамдык кижилер далып-моорап каар ийик чоп, капитан – дээш, криминалист өлүг кижиниң талазынче холунуң эргээн кожайткан. – Суурнуң эмчизин чалап алза чүл.
Капитан:
– Дыңнадың бе, лейте- нант – диген.
Демгизи:
– Дыңнадым, эш капитан – деп каан.
Лейтенант биле чолаачы сержант халдып чоруй баарга:
– Моон улай канчаар хөделир бис? – деп, капитан айтырган.
– Кижи бажын дилээр апаар-дыр-ла – деп, криминалист чугаалаан. – Өлүг кижини долгандыр ыттар изиниң хөйүн көрдүңер. Ооң мойнунуң, хөрээниң эъдин былаажып чиир дээш, черни оңгарартыр тепкилеп каапкан. Хунаажып хемирип турда, кижиниң мойнунуң молдуруу оорлуп, бажы адырлып каан болгай аан. Ол баш ам та кайда! Ыттар та кайнаар аппарып каапкан! Та кайын дилээр бис.
Капитан:
– Өлүг кижини кым танып каар эвес, манаар-дыр че. Ооң соонда канчаар хөделириниң уг-шии билдине бээр ыйнаан – деп каан.
Удаваанда лейтенант суурнуң эмчизин эккеп кааш, халдып чоруй барган.
– Силерни чүге чалаанывысты лейтенант тайылбырлаан боор аа – деп, капитан чугаалаан. – Мындыг таварылгада херек апаар эм-домну ап алдыңар бе?
– Ынчанмайн канчаар – деп, улгады берген назы-харлыг херээжен эмчи хомудаан хөөннүг харыылаан. – Дүүн чаа-ла ашакка барган кызыжак эвес мен.
Капитан:
– Буруулуг болдум – диген.
Эмчи:
– Ажырбас – деп каан.
Шупту ыыт чок, ыңай-бээр кайганып олурганнар.
Шагдааларның машиназы чедип келген.
Ооң эжиин ажыткаш:
– Эш капитан, суурну кезип кааптывыс – деп, чолаачы сержант чугаалаан.
Капитан:
– Эр-хейлер – диген.
– Бичии сууржугашта чүү боор... – дээш, сержант таапкылай берген.
Анаа-ла олурарындан чалгаараан-даа ышкаш:
– Бо кижини көрүп болур бе? – деп, эмчи айтырган.
– Чок! – деп, капитан харыылаан.
– Чүге? Мен эмчи кижи-дир мен.
Криминалист каттырымзап:
– Бо кижиге эмчи дузазының херээ чок – диген.
Эмчи бажын тыртыш кылгаш:
– Хы! Ону кым билбес боор – деп каан.
Шупту ыыт чок барганнар.
Аныяк херээжен кижи маңнап кел чоруурун көргеш, манаашкындан шылагзыраан криминалист, өөрээн-даа ышкаш:
– Баштайгы херечи келди-ле – диген.
Шупту туруп келгеннер.
Аныяк уруг оларның чанынга тура дүшкеш:
– Эрткен дүне мээң оглум бажыңга хонмаан. Эштериниң кайы бирээзиниң бажыңында хона бержи ирги бе деп бодаан мен. Оларны кезий маңнааш, тыппадым. Шагдаа машиназындан чарлал дыңнааш, чедип келдим – деп, девидеп чугаалаан.
– Дыка девидевеңер аа, силерниң оглуңар амыр-менди болгай аан – деп, капитан чугаалаан. – Баштай оглуңарның ат-сывын адап бериңер аа...
– Мээң оглумну бо дарга таныыр –дээш, ава Биче Дагбазыковичиже көрүнген.
– Оглуңарның болгаш силерниң ат-сывыңарны, адрезиңерни боттарыңарның айтып бергени-биле бижип демдеглеп алыр албан-хүлээлгелиг улус-тур бис ийин, дуңмам – деп, капитан чугаалаан.
Бодунуң болгаш оглунуң ат-сывын аныяк ава адап бээрге, блокнотка бижип алгаш:
– Оглуңар бажыңындан кандыг хептиг үнгенин билир-ле силер ыйнаан – деп, капитан айтырган.
– Билир мен, билир мен, бодум хепкерип кагдым, аянныы аажок кылдыр – деп, ава чугаалаан.
– Будундан бажынга чедир-ле ыйнаан.
– Ынчанмайн канчаар.
– Оглуңарны чүгле идиктери, чүвүрүнден танып каап болур ышкажыл силер.
– Ийе.
– Ындыг болза, барып көрээлиңер че – деп, капитан чугаалаан. – Силерниң оглуңар эвес боор оң.
Ава чүнү-даа ыыттаваан, чүгле бажын согаш кылып каан.
Сержант брезент шывыгны өлүг кижиниң идиктери, чүвүрү көстүр кылдыр сывыра тыртып каан.
– Өршээ, бурган! Мээң оглум эвес-тир! – дээш, ава ыглап бадырыпкан.
Капитан ону оожургадып:
– Чугааладым чоп, дуң- мам – деп каан.
Аныяк уруг чоруй баарга:
– Бо аваның оглун эки таныыр силер бе? – деп, капитан суму даргазындан айтырган.
– Ийе. Авазының мойнунда оол-дур ийин. Тос классты арай деп дооскаш, улаштыр...
– Арага-дары ижиптер бе? – деп, капитан дарганы үзе кирген. – Аажы-чаңы...
– Ийе, ижиптер. Чаңы дүрген, содаачы. Ийи-үш-даа катап чогуш-содаага киришкен, ооң-биле чугаалажып, кижизидилге ажылын чоруткан бис.
Капитан:
– Ол оолдуң каяа хонган, хонмаанын хынаар апаар- дыр – деп каан.
Элээн үе эрткенде улгады берген назы-харлыг херээжен кижи далажы аажок чедип келген.
Карактарының чажын аржыылының уштары-биле чотпушаан:
– Ачавыс чанып келбээн – деп, суму даргазынга ишкирнигип чугаа- лаан. – Дүүн Серин-оолдуң машиназынга кожуун төвү кирген кижи, чорук-херээм шуптузун бүдүрүп четтиксимзе, ол-ла машина-биле чанып кээр мен, четтикпезимзе, хонар боор мен дээн. Чанып келбээн. Чорук-херээн кылып четтикпээн деп бодап каан мен...
Ол угбай ыы-сыызын тудуп чадааш, шуут-ла өөңейндир ыглап бадырыпкан.
– Мандаарий Сарылбааевна, акый кожуун төвүнге хонганы ол ыйнаан. Хей черге чүге хөлзеп турар силер – деп, эмчи ону оожургат- кан. – Ма, бо эмни дылыңар адаанга суп алыңар...
– Дем чаа Серин-оол, акыйның портсигары кабинага уштунуп чыдып каап-тыр деп халдып келди... Дүүн кежээ караңгыда кады келген улус ышкажыл. Бистиң кудумчувусче ээр орукка ачавыс машинадан дүжүп каан... Моон ырак эвеске... – дээш, ыглаары дам барган.
Сержант машиназындан шилде суг эккелгеш:
– Ма, ижиптиңер, угбай – диген.
Эксперт:
– Чүге ыглап турар силер! – деп шыңгыызы сүргей чугаалаан. – Мында кым чыдары билдинмес-тир.
Херээжен кижиниң ыглаары соксай хонуп, боду аймаарай берген.
Ооң оожургай хона бергенин ажыглап:
– Көөрүңер ол бе? – деп, капитан айтырган.
– Та-а-а... харын...
– Силерниң өөңер ээзи эвес боор оң – деп, ону капитан чазамык- таан. – Ынчалза-даа көргени-ле дээре.
– Ындыг бе...Чаа...
Капитан:
– Чурум ындыг, силерниң база өөңер ээзиниң ат-сывын, адрезиңерни демдеглеп алыр ужурлуг бис – диген.
Херээжен кижи ат-фамилияларны адап, адрезин айтып бээрге:
– Өөңер ээзи кандыг идик-хептиг чоруткан ийик, Мандаарий Сарылбааевна? Чижээлээрге, кандыг идиктиг, чүвүрлүг? – деп, эксперт айтырган.
– Кара майыктааштарлыг, кылагар демир колуннуг сарыг курлуг, эрги кара чүвүрлүг чоруткан кижи-ле болгай.
Криминалист:
– Ыы... Барып көрээлиңер, Мандаарий Сарылбааевна – дээш, ону шенээнден чедип алгаш, өлүг кижиниң чанынга чедире бер- геш, – девидээн херээ чок. Та кым чүве... – диген.
– Ийе... Та кым чүве.. – деп, криминалистиң аайы-биле Сарылбааевна чугааланган.
Криминалист шывыгны өлүг кижиниң белинге чедир сывыра тыртыптарга, Мандаарий Сарылбааевна:
– Сен сен бе! – деп алгыра каапкаш, дискектеринге олура дүшкеш, ыглай-ла берген.
Мындыг таварылгаларда ажыг-шүжүгге алыскан чеже-даа кижилерниң ыы-сыызын дыңнап шаг болган болгаш, шагдаалар ыыт чок турганнар.
(Уланчылыг).
Шаңгыр-оол СУВАҢ, Тываның улустуң чогаалчызы.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26