Тыва кижи үш-ле борбак дойлуг чораан. Төрүттүнүп келгенде азы үш харлаанда бажын хылбыктап дойлаар. Өзүп келгеш, өгленип-баштанып тура, куда-доюн эрттирер. Кижи хөөкүй бо орандан чоруп, амы-тынындан чарылганда, орнукшударының сөөлгү доюн эрттирер. Ол-ла. Баштайгы ийизи байырлалдарга хамааржыр, сөөлгүзү кажыыдалдың болгаш сактыышкынның дою болур. Төөгүден алгаш көөрге, бо-ла бүгү тускай сагыыр ёзу-чурумнуг, бижиттинмээн хоойлуларлыг. Хемчег аалдың өдээнден ырак, өске черге болбас.
Амгы үеде канчаар өскерилген-дир, салаа базып санап сайгарар болза, төнчү чок барган болгай. Чыккылама кыштың соогу-даа дивес, семис эът тывылбас, куу час-даа дивес, чаъс-чайык, хат-шуурган, ууттунмас улуг хар-даа моондактап шыдавас, өдээнден оранчок ыракта, каш-каш километр черде өске улуска башкартып, хүндүледип байырлап-ла чоруур болгай бис. Байывыс бе, багывыс бе, балдырывыс шыыраа ол бе, айдан айже байырлал-ла байырлал. Балдыр-бээжек, шала багаай кижиниң балдыры ырбаңайны бээр, бай кижиниң баар-кээр чоруу төнместээр. Барыксанчыг-даа бол, шыдаар мен бе деп бодандырар, аралаштыр чамдыызын үзүпкеш, келбээн сен деп чемеледир байырлал-ла хөй. Кызып ажылдап алган акша-шалыңын банкылардан алган чээлилерге чедиштирер, ажы-төлдүң идик-хеви, чиир чемин садып туруңда, вайбер, телеграм, MAX деп мессенджерлерде «акша хавырар» бөлүктер база сени черле кыңчыктырбас. «Чечек угбавыстың оглу Мерген өгленир дээн. Кижи бүрүзү дузаламчы кылдыр 5 муң акшалардан чыып берээлиңер. Куда хүнүнде салыр акшаңарны база аңгы белеткеп алыр силер», «Эживистиң 50 хары, баар-даа, барбас-даа улус дөмей-ле 5 муң акшазын чорудар, 900-тээр дугаарым бо», «Эштеривис Олча биле Чингис гендер-пати эрттирбишаан, диплом чуур. Каштап чыгжып алыр бис?», «Ооржактар новоселье эрттирер дээн, октажыпкаш, улуг дивандан садып бээлиңер» дээн чижектиг кыйгырыглар-ла хөй. Чоок төрели, эжи, кунчуузу, коллегазы деп чедиштирип олурда, харалаан, акшазы артпайн баар. Шак ынчан үр-чар үнүп, алгыш-кырыш эгелээр: «Кымда-даа студент ажы-төл бар, кым-даа ипотека төлеп чоруур. Силерге база чүү-даа таваржы берип болур. Дөмей-ле бис дузалаар апаар бис» – деп чөңгээлеп-даа турар. «Черле шыдаар кижи боор ийин мээң эжим» – деп көгүдүп-даа турар-ла. Оон кедерезе: «Айлаңмаа мээң юбилейимде акша бербээн кижи, мен база бодунга бербес мен, ол-ла!» – деп кыжанып каар. Шак-ла мынчаар бир кижиниң байырлалы дээш, төрел-аймак, эш-өөр аразында харылзаалар суларап, чедимчези шала кошкак улузу хомудап, өнчү-хөреңгилиг, мал-маганныг, акша-көпееэ чедер улус демгилерин ыйыдып, чамдыкта шуут-ла кижи санындан казып кааптар таварылгалар эңдерик.
Чоокка чаа чедир өг-бүле байырлалдарынга куда, төрүттүнген хүн, диплом чуур, чаа бажың (оран-сава) чуур, садып алган улуг эдин (машина) чуур, бедик шаңналын чуур деп хемчеглер хамааржып турган. Бо хүннерде аттарын безин чогаадып алган байырлалдар хөйү-биле немежип келген: дөжек-дой, хылбык-дой, гендер-пати. Шаанда тывалар чаш уруг төрүттүнүп келирге, өг-бүлезинге дойлаар турган. Ол байырлалды дөжек-дой деп адавайн чораан. Үш хар чеде берген уругнуң бажының дүгүн хылбыктап байырлаарын хылбык-дой деп адавайн чорааны база шын. Аныяктар аразында ам төрүттүнүп кээр, ижин иштинде хевээр чаш төлдүң оол-кызын билип алыры-биле даштыкылар өттүнүп гендер-пати деп байырлал эрттирер чаңчыл база тыптып келген. Кудазын эрттирер мурнунда, келин кыс эштери-биле девичниктеп чоруп каар, күдээ оол мальчишник деп-ле хондур чоруптар. Биске, тыва чонга, кандыг-даа хамаарылга чок шак мындыг байырлалдар бир-ле «чырык баштыг» улустуң «ачызында» амыдыралывысче шургуп кирип келди. Өөрүүр бис бе, муңгараар бис бе?
Байырлал дээрге-ле чүзүн-бүрү аар өртектиг арага-дары, янзы-бүрү, чараш кылдыр делгеттинген аъш-чем, ыры-хөгжүм, аппаратура, тамада деп адаарывыс башкарыкчы, чараш идик-хеп, белекке бээр акша-төгерик деп айлар дургузунда кижиден ыравас «баш аарыы» дээрзин шупту билир бис. Делгеттинген арагаларны столга олура-ла чооглап, кундагаларны кыңгырадыр үскүлештирип, кырган-чалыызы чокка ишкилептери чүү-даа эвес апарган болгай. Черле шаг-төөгүден ындыг турган-даа ышкаш.
Байдал шак-ла мынчаар дүвүренчиг апарып, байырлал төнерге, кижи бүрүзүнге тус-тузунда арага, эът азы чигир-чимис суккан шылыргай хаптар үлеп, ада-өгбелеривистиң чаагай чаңчылдары уттундуруп эгелээрге, тыва кижиниң үш доюн эрттирериниң чурумун күрүне деңнелинге ажылдап кылырын үе негеп келген. Бо улуг ажылды ынчангы ТР-ниң Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазының даргазы, дыка хөй чылдар дургузунда республиканың Адалар чөвүлелин удуртуп чораан хоочун ажылдакчы Хонук-оол Монгуш Камбы-лама эргелели, хамнар ниитилелдери болгаш хөй-ниитиниң киржилгези-биле кылгаш, ном кылдыр парлаткан. Ында чүгле өг-бүлениң иштинге эрттирер чаш уруг дою, куда болгаш аңаа белеткенириниң каш янзы чадалары болгаш чок апарган кижини орнукшударының дугайында кончуг таптыг тайылбырлап каан. Кайы-даа таварылгада кайы хамаанчок арага ижер чаңчыл турбаан деп айтып турар. Шаанда эр кижи чүгле 40 хар ажарга, тыва араганы амзап болур деп чөпшээрээр. Улай-улай, эзеңгизин дыңзыдыр ижиптери хоруглуг.
Көшкүн амыдыралдыг тыва чоннуң бо байырлалдарынга чаш уругга, өгленип турар аныяктарга мал-маган айтып, өнчүлендирер сорулга турган. Кадык-шыырак кылдыр өзүп, «тогдук дег каас боорун, торлаа дег өөрлүг боорун», «мурнуу эдээн ажы-төлү саза бассын, артыы эдээн анай-хураган саза бассын» деп йөрээл салып байырлаар.
Сая-сая акша салып, оттуг-терге, чычаан сөңнээр харык каяа турганыл аан. Тыва кижиниң байы ажы-төлүнде болгаш мал-маганында.
Амыдырал сайзырап, сууржуң болгаш хоорай чуртталгазынче шилчээн үеде белек кылдыр аяк-сава, хевис-чадыг, чоорган-сыртык дээш-ле амыдыралга херек үнелиг эдилелдерни сөңнеп эгелээн. Чоорту кижилер социал байдалының аайы-биле элээн шыырак, шала багаай кылдыр ылгалып үнүп келгеш, буступ каар аяк-шынак орнунга акша бээр деп дүрүм чогаадып алган. Артында-ла: «Аныяктар деп улус бар-дыр бо: кыңгыраан каш аяк-шынак тудуп алган келгеш, ижер-чиири көвей» – деп чемелеп, аартыктап турар апарган. Чүгээр улус дузаламчы кылдыр он муңнаар, чаа чурттап эгелээн аныяктар беш муңнаар дижип, даңзы ёзугаар акшаларын чыып, хүлээдип бергеш, куданың байырлыг доюнга баргаш, белек кылдыр салыр акшазын аңгы тыптынып алырын негээр. Чараш алгыш-йөрээлдер салыр дээн улусту үе камнааш, хоруп кааптар. Чүнү-даа ыыттавайн, кассага баргаш, акшазын хүлээдип, адын бижиткеш, үнүп чоруур ужурга таваржыр. Амгы үениң байырлалдарының кол сорулгазы – төрел-дөргүлүнден хөй акшаны чыып алыры.
Бөгүнгү чурттап эртип олурар байдалывысты шинчилей аарак көрүп олурарга, байырлалдарның хөйү-даа кончуг. Чайладыр, күзедир, кыштадыр, чазадыр кудалап, төрүттүнген хүннеп, диплом чуп... кээр-дир бис. Черниң ыраа-даа дивес, чоруп-ла турар, халдып-ла турар. Өдээнде кагдынмас малдыг улус суг болза, байырлал соонда орай дүн-даа дивейн, орукка чоруп, чанып бар-ла чыдар. Эртенинде база бир байырлал бар болгулаар. Ынаар барбас болзуңза, дүүнгү байырлалга чорааныңны ол улус көрген, хорадап болур, эпчок болгай дээш, катап база чоруп-ла каар. Уйгузун чедир удуваан чолаачылар орук озал-ондаанга-даа таваржып турары чажыт эвес. Ооң-биле чергелештир арын-нүүр кончуг дээш, төрел-аймаанга багай кижи болбас дээш, кызып-кызып, чедер-четпес акша чедиштирип түреп чоруур улус база көвүдээн.
Ынчангаш тывалар чамдык байырлалдарын чүгле өг-бүле иштинге азы чүгле бодунуң кады төрээннерин, чоок эштерин чалап алгаш эрттирип ап турар болза эки эвес-тир бе? Куда-дойже харын аймак-аймаа-биле барып-ла тургай, а арткан байырлалдарны кызыгаарлыг эрттирзе кандыг ирги? Чалалга албайн баргаш, амырап олурар улус база аравыста бар болдур ийин.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19