Тываның аңгы-аңгы булуңнарында даанган ажылынга бердинген, аныяктарга үлегерлиг күш-ажылдың хоочуннары хөй. Чазак Даргазы Владислав Ховалыгның чарлааны ёзугаар Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылында шак ындыг хоочуннарже кичээнгей салыры чугула. Оларның бирээзи Эрзинниң почта салбырының хоочуну, бежен чыл почтага ак сеткилдиг ажылдаан Марина Мандаровна Комбуну “Шын” редакциязынче чалааш, хүндүлүг хоочундан ажыл-амыдыралының дугайында номчукчуларга таныштырып бээрин дилээн бис. Ам аңаа сөс:
ЛОПСАНМАА БИЛЕ МАРИНА
– Мен Эрзинниң Бай-Дагга 1956 чылдың март 10-да төрүттүнгеш, ада-ием Мандаа Бады биле Кан Лисимниң чаңгыс уруу болуп өзүп келген мен. Үш харлыымда авам чок болган. 1963-1964 өөредилге чылында Бай-Дагның 8 чыл ортумак школазынче киргеш, 1971 чылда дооскан мен. Солун чүвези, 1-ги классче Лопсанмаа Кан деп аттыг киргеш, өөрлерим мени “Ак карактыг Лопсан” деп кочулап туруп бээрге, өгге адаар адымны 3 класстан тура Марина деп адай берген. Ынчалдыр 8 чыл школазын Марина Мандааевна Бады деп аттыг дооскан мен. Херечилел кылдырар үеде ачамның адын Мандаровна кылдыр эдип каан. Оон бээр Марина Мандаровна адымны олчаан эдилеп чурттап чоруурум бо.
Школа соонда төрел угбам, честем Акмаа, Дамдын-оол Дамчайларның аалынга дузалакчы кадарчылап ажылдааш, улаштыр 1976 чылдың октябрь 29-та Эрзинниң почта салбырынга почтачы кылдыр ажылдап киргеш, ол олчаан амыдырал ажыл-агыйымның 50 чылы чүгле почта-биле тудуш эрткени бо.
Бир дугаар мени ажылга хүлээп алган удуртукчум Эрзинниң почта начальнигинге ажылдап турган Толаан Танзырынович Кызыл-оол болган. Чогум эмчи болуксап чораан мен, ынчалза-даа ол күзелим менден хамаарышпас чылдагааннар-биле бүтпейн барган.
ШОКОЛАД ЧИИР СЕН БЕ?
Почтаның ажылы-биле чаа-ла таныжып эгелеп турган хүннеримде Билчей Сарыг-ооловна Норбу дээр оюн-баштаа кончуг почтальон угбай бир хүн мени кыйгыргаш: “Шоколад чиир сен бе?” – дээш, хүрең чүве тудускан. Ону чиксевес кижи кайда боор, дораан аксымче супкаш, ызырарымга, кадыы кончуг, амдан-даа чок чүве болган. Ол угбай мени көргеш, шаанга киир каттырып-каттырып, ол дээрге таңма базар сургуч-тур деп тайылбырлап турар чүве ийик.
Баштайгы дагдыныкчым Кешпи Сүүкей Маа-Хөөевна деп угбай чүве. Ол мени бир хүн эдертип алгаш, суурну бир кылдыр кезээш, меңээ солуннарны үлээрин көргүскен. Ынчан, совет үеде аал бүрүзү “Шын” солунну чагыдып ап турган. Ол үениң солунунуң хемчээли амгы бо үнүп турар солунга көөрде, оранчок улуг турган. Ынчангаш почтачының барбазының хөй черин “Шын” солун ээлээр чүве. Аңаа немей уругларга “Мурзилка”, “Весёлые картинки” сеткүүлдер болгаш “Крестьянка”, “Работница” деп сеткүүлдерни улуг улус колдадыр чагыдып турган. Чагыдып алыкчыларның саны ынчан 300 ажып турган. Бир хүнде 2 рейс, азы 2 удаа барбаны долдургаш, суурнуң ужу-кыдыынга почта үлеп турда-ла, хүн эртип каар. Ынчан солуннар неделяның 5 хүнүнде үнер турган болгаш, почта хүннүң-не кээр. Чүгле улуг-хүнде, понедельникте дыштаныр турдувус.
МОТОР АЛБААН МЕН ДЭЭН
Дүрген чедер телеграмма, акша чорударда, тускай код айтып бээрге, ону электроннуг бижикке кииргеш, чорудар чурум тыптып келген үеде, бистиң бир ажылдакчывыс хөктеп турган таварылга база бар чүве. Телефон дамчыштыр “мотор”, “мост” дээн чижектиг хүннүң өскерлир кодтар чорудар турган. Ынчан чаа ажылдаан ажылдакчывыс шуут элдепсинген келген: “Мени мотор алдың бе деп, айтырып-ла тур. Меңээ мотор-даа келбээн, ону албаан-даа мен”– деп, кайгап чугаалаан. Чүвениң ужурун билип кааш, аңаа тайылбырлап бээримге, ам кээп шала ыяткан-даа ышкаш хүлүмзүрүү көстүп, ажылын уламчылап, телеграммалар, акшаларны саат чокка чорудуп турар апарган.
Чагаалар чамдыкта эвээш-даа болгулаар, чамдыкта бир хүнде 90 ажыр-даа чедип кээр. Ол үеде “форма 8” дептеринге “чагааны алган” деп улустуң адын албан салдырар турду. Ооң соонда бижимел медээ саазынынга ат салдырып турган болзувусса, үе сайзыраан тудум, ажыл чиигеп, амгы үеде телефонда капсырылгалар ажыглап, QR-код таварыштыр шупту дыңнадыгларны чедириптер аргалыг апарган.
ШОЛА АДЫН АДААР
Почта чедирилгезиниң үезинде берге-даа, хөктүг-даа таварылгалар болгулаар чүве. Совет үеде бажың бүрүзү херимнеринге почта хааржаан албан азып алыр турган. Эжик соктап турбас, ынаар почтазын суп каарга, эптиг чүве. Чүгле солун-сеткүүл, чагаалар чедиреринден аңгыда, бажыңындан үнүп шыдавас улуг назылыгларның пенсиязын бажыңнарынга чедирип турган. Ылаңгыя кышкы үеде ындыг хоочуннар бажыңнарынче кирери дыка берге болгулаар. Ынчан телефон бар эвес, эжикти дыңзыг соктаарга-даа, кулаа дыңнавас улус эжиин ажытпас болур. Ам канчаар, чадап кааш дедир чоруй-даа баар бис.
Ол ышкаш Нарын биле Качыктың чурттакчылары колдуунда шупту шола аттарлыг болгулаар. Чамдыкта бот-боттары безин билишпейн баар.
Бир катап бир бажыңга чеде бергеш, албан холунга тутсур чагаа бээр дээривиске, аалдың херээжен ээзи үнүп келген. Чагааның ээзиниң адын адаарывыска, ындыг кижи мында чурттавайн турар дээн. Чолаачым ону дыңнааш, ол кижиниң шолазын адаптарга, ам кээп, “Демин-не ынча дээр-ле болгай. Кым билген боор” – деп моолдапкаш, өөнүң ээзин үндүрүпкен. Чамдык улус кады чурттаан эжиниң шын адын безин билбес таварылгалар база тургулаан.
База бир девиденчиг болгулаар таварылгалар– кажан өске черлер-биле харылзажырда, чүгле почтаның чугаалажыышкын пунктузунга (переговорный) келгеш, чугаалажыр турган. Чагыдып алган шагындан улус озалдай бербезин дээш, дыка дүрген халып четкеш, бир эвес бажыңында чок болурга, оларны суурдан дилеп тургаш, дыңнадыр боор чүве.
ИЙИ АЙ ХУУСАА 45 ЧЫЛ УЛАМЧЫЛААН
1978 чылда почта шугуму-биле Улан-Удэниң электротехникумунуң почта салбырынче өөренип киргеш, 1980 чылда дооскаш кээримге, Эрзинниң почта салбырынга килдистер харыылаар инструктор кылдыр шилчиткен. Ынчан кожууннуң 5 суурунда почта салбырларын харыылап, чартык чыл инструкторлааным соонда, Нарын суурнуң почта начальниги кылдыр ажылдаары-биле чорудупкан. Ол үеде партияның даалгазы дээн соонда, оон ойталаар арга болдунмас турган. Ооң кадында почтальон кылдыр ажылдап турумда, 1978 чылда мени коммуниске база хүлээп алган. Ынчан аныяк коммунистерни аажок деткип турган. Нарынның почтазынга ажылдаар кижи тыпты бергижеге чедир ийи хире ай ажылдаар силер дээш, даргалар чорудуптарга, ол хевээр аңаа 45 чыл ажылдаан мен.
1982 чылда Нарын чурттуг тракторист Юрий Степанович Комбу-биле өг-бүле туткаш, 5 ажы-төлүвүс – 3 оол, 2 кыстың ынак ада-иези болган бис. Улуг оглум эмчи мергежилди чедип алгаш, 2015 чылда чок болган. Ийи дугаар оглум амгы үеде ТШО-да, уруум Нарында башкылап турар, оон бичиизи Кызылда уруглар садында кижизидикчи башкы, хеймер оглум Нарында уруглар садында одакчы таңныыл болуп ажылдап турар. Шупту өг-бүлелиг. Уйнуктарывыс 12 кижи четкен. Уругларым ачазы 2003 чылда чок болган соонда, бо хүнге чедир чааскаан уруг-дарыымны бут кырынга тургузуп, ажыл-агыйынга шынчы бердинип ажылдап чоруурун чагып-сургап чоруур мен.
ЭКИ КИЖИЛЕР АРАЗЫНГА АЖЫЛДААНЫМ
1980 чылда мээң-биле кады радист эжим Ольга Александровна Комбу ажылдап четкен. Кайы-даа суурларга почта ажылдакчылары почта салбырының бажыңы-биле тудуш бажыңга чурттаар турган. Ынчан ийи аныяк уругга биске база почта бажыңын берген. Кыштың кончуг чыккылама сооктарында бажыңывысты септеп чугайлааш, эжим-биле чаа черге Чаа чылды уткааш, ажылдап кирипкен бис.
Ынчан Нарынның почта салбырынга 1 радист (Ольга Комбу), 2 электромонтёр Хоома Балганович Бавуу биле Саган-оол Бораевич Калиндиви, 2 почтальон — Александра Меровна Седи, Тамара Аракчааевна Күр база совхозтуң 3 почтачызы ажылдап турган. Саган-оол Калиндиви-биле 2016 чылга чедир кады ажылдадывыс. Кажан мен узун шөлээге олурумда, мени солуп Наталья Ноозуновна Кежикти, Валентина Баадыровна Дондуп деп почтальоннар ажылдап турган.
2000 чылдар эгезинде Ирина Семёновна Дажынмай 90 чылдарның берге үезинде почтаны өре-ширеден адырып алыр дээш, садыг-саарылганы чорудуп, берге байдалдан уштуп келген даргавыс ол чүве. Ынчан аъш-чем өртээ өзүп, чедишпес үеде почта салбырларынга соңгаартан чиик өртектиг аъш-чем болгаш өске-даа барааннарны садып турган. Ол дарга аныяк кижи ажылдазын дээш, Аржаана Васильевна Мажаага почта начальнигиниң олудун чайлап бергеш, эки орукче углап берген. Черле ынчаш хөй чылдарда кады ажылдап чораан өске-даа коллегаларымны маңаа демдеглекседим: Антонина Тамы-Сүрүновна Даваа, Данил Малчынович Даваа, Елена Кошкар-ооловна Азыраа, Чараштаа Оолакпааевна Дадарыкпай, чоокта чаа ажылдай берген Саяна Владимировна Кечилекти база адавас аргам чок. Оон аңгыда Качыкты харыылап турган үемде 1997 чылдан 2024 чылга чедир мени сөөртүп келген чолаачым Владимир Аракчааевич биле өөнүң ишти Тамара Очуровна Хумбуннарның өг-бүлези меңээ дыка улуг деткимчени көргүзүп келген. Ол ышкаш база бир чолаачы Доржу Кара-оолович Адыяны, дузалакчым Зоя Кунаажаповна Биче-оолду база демдеглеп көрейн. Бо бүгү кижилерниң аразынга ажылдаары меңээ улуг аас-кежик болган деп чугаалап, оларга өөрүп четтиргенимни солун дамчыштыр илередип олур мен.
АЖЫЛЫНГА ЫНАК БОЛЗА, ТҮҢНЕЛДЕРИ ЭКИ БОЛУР
Ол үеде почта салбырларының аразынга соцчарыштар чарлаар турган. Бистиң Нарынның почта салбыры кезээде 1-ги черден дүшпес турган. Өртектиг белектер, хүндүлел бижиктерни хөйнү ап турдувус. 1986 чылда мурнакчы почта салбыры дээш, Германияже халас путёвка-биле шаңнадып-даа турдум. 2010 чылда “РФ-тиң харылзаа мастери” деп атты берген, 2026 чылда, бодумнуң 70 харлаан юбилейлиг чылымда, “Россияның Почтазының хүндүлүг ажылдакчызы” деп шаңналды чоокта чаа Радио болгаш харылзаа ажылдакчыларының хүнүн уткуштур болган байырлыг хуралга тывысты. Аңаа канчаар-даа аажок өөрүдүм. Четтирдим. Бо бүгү шаңналдар шупту кады ажылдап чорааным коллегаларымның демниг ажылының түңнели-дир. Шупту бир демниг ажылынга ынак, шынчы бердинген кижилер аразынга ажылдап чораанымны чугаалавас аргам чок. Почта ажылдакчыларының акша-шалыңы өскелерден көвүдевес-даа турган болза, амы-хууда мен бодум кажан-даа акшавыс эвээш-тир деп чугаа кылырындан безин эпчоксунар турган мен.
Почта ажылдакчыларының ажылы солун чагыдыкчыларының санындан база хамааржыр. Үениң аайы-биле чон шупту солун-сеткүүлдерде үнүп турар чүүлдерни интернеттен номчуп турар болу бээрге, чагыдып алыкчыларның саны чылдан чылче эвээжеп турар апарганы чажыт эвес. 2010 чылда Нарынга 100 чагыдыкчы турган болза, бо хүнде ол сан 68 чедир эвээжээн. Амгы үеде почтаның төвү Новосибирск хоорайда апарганы-биле элээн өскерилгелер база болгулаан. Суурларда почта салбырларының ажылдакчыларын чартык шалыңда (0,5 ставкада) неделяда үш хонук ажылдаар кылып каан. Ылаңгыя аныяктарга шак мындыг байдалга ажылдаары нарын болуп турары билдингир.
Барык 50 чыл дургузунда барбам долдур тырып алгаш, чонга чедирип чорааным “Шын” солуннуң арнынга үнүп кээрин кажан-даа бодавайн чораан мен. Ам мону ажыглап, хөй чылдар дургузунда үзүктел чок солун чагыдып ап чоруур 80, 90 харлыг хүндүлүг хоочуннарымга, чаңгыс чер чурттугларымга чавыс мөгейип, өөрүп четтиргенимни илередип көрейн. Аныяктарга үениң агымындан чыдып калбайн, төрээн кожуунунуң адын сыкпайн, ажылынга шынчы бердинип ажылдаарын, бот-боттарын хүндүлежип, деткижип чоруурун күзээр-дир мен– деп, хоочун чугаазын доосту.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны М.М. Комбунуң хууда архивинден алган.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...