| АГААР-БОЙДУСТУҢ АЙЫЫЛ ЧОГУ |
2025–2026 чылдың кыжында Тываның девискээринге хар ындыг-ла кылын эвес чагган. Хар кылын чаар Тожу, Бии-Хем, Тере-Хөл кожууннарның девискээринге безин харның кылыны 35-45 сантиметр хире болган. Март айның төнчүзүнде апрельдиң эгезинде агаар-бойдус чылыырга, эрээн харның үери чурттакчылыг черлерге улуг-ла айыылдыг эвес боорунуң идегели бар. Ынчалза-даа агаар-бойдус хенертен аажок чылып, хар дүрген эрээнинден чурттакчылыг черлерниң девискээриниң чамдыызын хөме аптар таварылгалар мурнуку чылдарда тургулаан. Ынчангаш Онза байдалдар яамызының албан черлери ындыг таварылгаларда канчаар хөделиринге, чурттакчы чонну камгалаар талазы-биле белеткел өөредилгелерни эрттирип, белеткенип турар.
Кызылдан ырак эвес Дөгээ дааның чөөн талакы эдээнде чуртталга бажыңнарын эрткен 2025 чылдың чазын эрээн харның суу, чайын чагган чаъстың суу хөме ап турганы билдингир болгай. Ооң бир чылдагааны — тус черниң байдалын таптыг шинчилеп көрбейн, Дөгээ даандан агып бадар хар болгаш чаъс суунуң оруунга бажыңнарны тутканы. Эрткен чылгы болуушкуннарны кичээнгейге ап, хар суун улуг озал-ондак чокка эрттирер талазы-биле өөредилгени Кызыл – Вавилин ээтпээ оруктуң дөрткү километриниң чоок-кавызынга Онза байдалдар яамызының камгалакчылары март 11-де эрттиргеннер. Өөредилгениң планы ёзугаар Дөгээ даанда хар дүрген эрээш, ооң суу даг баарында 20 чер участогун, чурттакчылыг 15 бажыңны хөме алган. Камгалакчылар сугну эвээжедир сордургаш, ында чурттап турар улуг кижилерни, оларның аразында 12 ажы-төлдү камгалаар ужурлуг. Билдилиг бедик профессионал деңнелге хөделгеш, суг алган черде бажыңнарның чурттакчыларын озал-ондактыг черден дүрген үндүрүп, камгалап шыдаарын камгалакчылар өөредилге үезинде көргүскеннер.
Онза байдалдар үезинде камгалал ажылдарынга киржир ужурлуг хоорайның албан черлериниң ажылдакчылары, Кызылдың мэриниң бирги оралакчызы, хоорайның амыдырал-чуртталга хандырылгазын харыылап турар Александр Черноусов, Кызылдың хамааты камгалалының болгаш онза байдалдар талазы-биле штабтың начальниги Орлан Бызытпаа оларның удуртулгазы-биле ол өөредилгеге киришкеннер.
Кызыл кожууннуң чагыргазының даргазының хүлээлгезин күүседип турар Омак Ондар, ооң оралакчызы Айдаш Ховалыг болгаш “Восток” КХН-ниң төлээзи Иван Мордвинков олар Каа-Хем суурнуң мурнуу-чөөн талазында Хербис дагда харның байдалын шинчилеп көрүп, бо дагдан агып бадар хар суундан камгалал ажылдарның хемчээлин болгаш угланыышкыннарын тодарадып көргеннер. Эрээн хар суу эрттирер бугалар арыг, ынаар боктарны чоок-кавының чурттакчылары төкпээн болган. Кадыг бокту регионалдыг оператор үндүр сөөртүп турар апарганы-биле Хербис дааның баарында камгалал бугаже чон богун төкпес апарган.
Кызыл кожууннуң чагыргазының ажылдакчыларындан март 9-тан 31-ге чедир дежурныйлаар бөлүктү база тургускан. Хербис дааның мурнуу болгаш чөөн талакы эдээнде харны күчүлүг техника-биле чалдандыр далбыйлаар, ооң-биле хар суунуң агып бадарын оожумнадыр шиитпир база хүлээп алдынган. Хар тырылдыр эривээнде, ону чалдандыр далбыйлаары хар суунга удур дээштиг хемчег дээрзин арга-дуржулга көргүскен.
Кызыл кожууннуң Элегес-Аксы суурда база часкы болгаш чайгы үерлерни чурттакчы чонга айыыл чок эрттирериниң хемчеглерин ап чорудуп турар. Үерге алзып болур бажыңнарны тодарадып, даңзызын тургускан. Элегес хемниң оң талазында Заводская кудумчу биле хемниң солагай талазында квартал аразында чадаг кижилер кылаштаар астынчак көвүрүгнүң байдалын хынаан, көвүрүгнүң кырын аштаан.
Кожууннарда база хар суун озал-ондак чокка эрттирериниң хемчеглерин баш бурунгаар ап чорудуп турар. Чижээлээрге, Чеди-Хөл кожууннуң төвү Хову-Аксы суурда оңгарланчак ыйгыл черлер-биле хар суун эрттирериниң өөредилгезин чоруткан. Шак-ла ындыг өөредилге Сайлыг суурда чавыс черге эрткен.
Агаар хайгааралының албан черлериниң дыңнадып турары-биле алырга, марттың ортаа үезинден агаар дүрген чылып эгелээр. Ынчангаш бажың чанында девискээрде харны аштаар, өскээртен агып келген сугну аксып эрттирер бугажыгаштарны белеткээр, оран-сава сугга алыскан таварылгада камгалалдыг черлерже дүрген чоруурунга белеткенип, чугула идик-хепти, документилерни баш бурунгаар четчелеп алыр дээш сугдан камгаланырының чугула арга-сүмелерин чурттакчы чонга камгалакчылар чарлап турар.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту ТМГ-ден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19